zachodniopomorskie gryfiński Kołbacz Opactwo Cystersów w Kołbaczu

Opactwo Cystersów w Kołbaczu Obiekt wpisany do rejestru zabytków o numerze: 27 z 22.04.1955

Zaktualizowano 10 miesięcy temu

Opactwo Cystersów w Kołbaczu – zespół klasztorny pocysterski, XIII-XVI w., w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfińskim, w gminie Stare Czarnowo, we wsi Kołbacz nad Płonią. Jeden z najcenniejszych zabytków architektury gotyku ceglanego na Pomorzu Zachodnim. w 1173 roku na zaproszenie Warcisława II Świętoborzyca do Kołbacza przybyli cystersi z Esrum (klasztoru filialnego opactwa... ...

Liczba wszystkich zdjęć: 10
Data powstania obiektu: pocz. XIII - XIX w.
27 z 22.04.1955 Nr w rejestrze zabytków

Opis

Opactwo Cystersów w Kołbaczu – zespół klasztorny pocysterski, XIII-XVI w., w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfińskim, w gminie Stare Czarnowo, we wsi Kołbacz nad Płonią.

Jeden z najcenniejszych zabytków architektury gotyku ceglanego na Pomorzu Zachodnim.

w 1173 roku na zaproszenie Warcisława II Świętoborzyca do Kołbacza przybyli cystersi z Esrum (klasztoru filialnego opactwa Clairvaux), na północy duńskiej wyspy Zelandia. Początkowo zamierzano osadę nazwać Mera Vallis (Czysta Dolina), jednak z nieznanych bliżej powodów pozostano przy starej, słowiańskiej nazwie Kolbatz. Zalążkiem przyszłych wielkich posiadłości ziemskich był rejon Kołbacza, Rekowa, Reptowa, Strugi, Sosnówka (dzisiejsza Płonia i Śmierdnica) oraz Dąbia.

Klasztor kołbacki utworzył trzy filie:

  • 1186 w Oliwie
  • 1280-94 w Bierzwniku
  • 1278(?) w Mironicach

Zespół poklasztorny
Kościół był północnym skrzydłem dawnego klasztoru. Dom Konwersów zamykał wirydarz od zachodu. Dom Opata stał 20 m poza obrysem klasztornego czworoboku.

Dawny kościół Najświętszej Maryi Panny
Budowę świątyni, pierwotnie trójnawowej, rozpoczęto w 1210, jeszcze w stylu późnoromańskim, a ukończono po ponad 130 latach, w 1347 w stylu gotyckim. Fasada zachodnia ujęta dwoma czworokątnymi występami (w większym klatka schodowa), pośrodku wielkie gotyckie okno, obecnie zamurowane, po bokach strzeliste, ostrołukowe blendy, w szczycie okazała misterna „ślepa” rozeta. Nawa główna o pięciu kondygnacjach, z drewnianymi stropami i ostrołukowymi arkadami. Sklepienia gwiaździste, w części pochodzące z 1500 i zrekonstruowane w latach 1851-52. Od 1555 w nawie głównej urządzono spichlerz, w 1720 rozebrano nawy boczne. Wewnątrz nawy widoczne ślady podziału charakterystycznego dla kościołów cysterskich na chóry: mnichów od wschodniej strony i konwersów po zachodniej stronie nawy. Obie części rozdzielało nieistniejące dziś lektorium. Od czasu założenia opactwa aż do likwidacji w XVI w. był jednym z kościołów grzebalnych książąt szczecińskich.

Kościół romański – przęsło prezbiterium (w XIII w. półkoliście zamknięte) i transept z przylegającymi dwoma parami kaplic przyprezbiterialnych oraz dwa przęsła nawy głównej. Ocalałe po pożarze w 1662 kolumny romańskie o bogato rzeźbionych głowicach znajdują się w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

Kościół wczesnogotycki – pozostała 6-przęsłowa część korpusu nawowego.

Kościół gotycki – wieloboczna absyda wschodniej części prezbiterium.

Obecnie kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ulokowany w prezbiterium i transepcie. Nawa główna nadal pełni funkcję magazynu. W prezbiterium ołtarz główny, kopia tryptyku wykonana w 1990, oryginał z XV w. znajduje się w bazylice archikatedralnej św. Jakuba w Szczecinie. Na ścianie północnej ambona z XVI w. W ścianie południowej zachowała się nisza na tron opacki oraz dwie płyty nagrobne, ponownie wmurowano nadproże z gryfami.

Przed wejściem do kościoła, w posadzce zachowała się tablica poświęcona pomordowanym misjonarzom w czasie chrztu Pomorzan w 1124, misji św. Ottona z Bambergu.

Dom Konwersów
Wschodnim narożnikiem szczytu północnego przylega do południowego narożnika szczytu zachodniego kościoła opackiego, tworząc jedyną zachowaną część dawnego skrzydła zachodniego.

Dom Konwersów (świeckich braci zakonnych), z lat 1300-40, przebudowany w XVII-XIX w., murowany z cegły, szczyty ryglowe, wysoki parter, dwunawowe piwnice z kolumnami. Powyżej reprezentacyjna sala Trygława ze sklepieniem wspartym na rzędzie czterech filarów. Od strony dziedzińca (wirydarza), na ścianie wschodniej czytelne ślady po sklepieniach krużganku. W latach 70. XX w. odrestaurowany, zaadaptowany na dom kultury.

Dom Opata
Budynek pochodzi z 1. połowy XIV wieku (według najnowszych badań Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie Dom Opata powstał ok. 1350 roku[potrzebny przypis]). Posiada dwie kondygnacje i piwnicę. Część zachodnia została przekształcona – dawny portal gotycki, został przebudowany na okna, a główne wejście po dziś dzień znajduje się od strony północnej. Ściana wschodnia została odbudowana w wiązaniu barokowym, prawdopodobnie po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej. Nadbudowa, podobnie jak w Domu Konwersów konstrukcji ryglowej, wykazuje wpływy zagraniczne (między innymi z Brandenburgii). Po ostatniej konserwacji przeznaczony na bibliotekę.

Źródło: wikipedia.pl

Historia

Klasztor w Kołbaczu ufundowany został przez kasztelana szczecińskiego Warcisława II Świętoborzyca z rodu Gryfitów w 1173 r. Pierwsi mnisi przybyli do niego rok później. Konwent kołbacki wywodzi się od duńskiego Esrom - bezpośredniej filii Clairvaux, sam zaś dał początek cystersom w Oliwie (1186 r.), Bierzwniku (1286-94) i Mironicach (1300-1357).
Budowę założenia prowadzono etapami, zaczynając zgodnie ze zwyczajem cysterskim od kościoła klasztornego. Pierwsza, romańska faza obejmowała prace w latach 1210 - 1247 i związana była z warsztatami duńskimi. W stylu romańskim zrealizowano wówczas część wschodnią kościoła z prezbiterium, transeptem i dwoma przęsłami nawy głównej. Kolejne etapy budowy prowadzili majstrowie z Brandenburgii, którzy pomiędzy 2 poł. XIII w. a 1307 r. ukończyli korpus i fasadę świątyni w stylu wczesnogotyckim, a w 1 poł. XIV w. rozbudowali prezbiterium. Kościół został konsekrowany w 1347 r., jednak prace przy zabudowaniach klasztornych trwały do XV w.

Okres największej świetności opactwa przypada na drugą połowę XIV w. W kolejnym stuleciu gospodarka cysterska podupadła, do czego przyczyniły się najazdy husytów i wojsk brandenburskich. Po sekularyzacji klasztoru w 1535 r. dobra zakonne trafiły do księcia szczecińskiego Barnima XI, który zamienił opactwo w rezydencję oraz siedzibę książęcej domeny. Zmiany objęły m.in. budynek kościoła, który podzielono na część sakralną z kaplicą dworską w przestrzeni prezbiterium i transeptu (obecnie kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa) i magazynową w przestrzeni nawy głównej, którą zaadaptowano na spichlerz. Po wojnie trzydziestoletniej, w 1653 r. zniszczony majątek stał się własnością margrabiów brandenburskich. Niedługo potem, uderzenie pioruna w sygnaturkę kościoła wywołało pożar, który zniszczył dachy i strop nad magazynową częścią świątyni. Uszkodzeniu uległy również nawy boczne korpusu i krużganki klasztorne, które nie zostały już odbudowane. Okres od XVIII do XX w. to dla dawnego klasztoru czas systematycznego rozbierania średniowiecznych budowli, z przerwą w poł. XIX w. na prace konserwatorskie zdewastowanego kościoła.

Po II wojnie światowej w majątku urządzono gospodarstwo Państwowych Nieruchomości Ziemskich, przekształcone w 1949 r. w Państwowe Gospodarstwo Rolne, a w 1967 r. w Kombinat Tuczu Trzody Chlewnej i Zootechniczny Zakład Doświadczalny, podległy Instytutowi Zootechniki w Krakowie. W 1968 r. rozpoczęto przekształcenie Kołbacza w tzw. agromiasto, co skutkowało rozbiórką większości istniejącej jeszcze starej zabudowy, na miejscu której wzniesiono m.in. bloki mieszkalne według typowych projektów. Ucierpiał również teren średniowiecznego claustrum, na którym w latach 80. XX w. powstała szkoła podstawowa.

W latach 70. XX w. w Kołbaczu rozpoczęto prace restauratorskie, w wyniku których odbudowano skrzydło konwersów i dom opata, a także przeprowadzono remont gotyckiej owczarni.

Źródło: zabytek.pl

Dane adresowe Opactwo Cystersów w Kołbaczu Warcisława 8 70-106 Kołbacz http://www.parafiawkolbaczu.com Tel. kom.: 502 497943 N53º18'4.98", E14º48'47.431"
Cechy i udogodnienia
Parking
Możliwość zwiedzania
Pomnik Historii
Ogólnodostępny
Wstęp bezpłatny
Kościół rzymskokatolicki

Korzystając z tej strony akceptujesz, że w Twoim urządzeniu końcowym zostaną zainstalowane pliki cookies, które umożliwiają nam świadczenie usług. Brak zgody na pliki cookies oznacza, że pewne funkcjonalności strony mogą być niedostępne. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia. Więcej informacji znajdziesz w Polityce Cookies.