Zamek Sułkowskich w Bielsku-Białej

Zamek książąt cieszyńskich, zachowany obecnie jako eklek­tyczna budowla i mieszczący siedzibę Muzeum Okręgowego, jest położony na skarpie w płd.-wsch. części miasta. Warowna budowla została dość dokładnie rozpoznana dzięki prowadzo­nym od połowy lat 50. XX w. badaniom archeologicznym i ar­chitektonicznym. Podsumowanie dotychczasowych wyników zawiera monografia zamku M. Bicz-Suknarowskiej i W. Ko­morowskiego. Początki warownej siedziby książęcej nie są do końca wyjaśnione. Prawdopodobnie w XIII w. znajdowała się ona w obrębie drewniano-ziemnego grodu w Starym Bielsku. Był to rozległy zespół osadniczy o powierzchni 3,4 ha. Kolisty majdan o średnicy 215 m otaczały dwa wały ziemne, przedzie­lone fosą. Gród ten został wzniesiony w XI w. i funkcjonował do początku XIV w., kiedy to założono dzisiejsze miasto. Część badaczy jest skłonna lokalizować siedzibę książęcą z XIII w. w płn.-wsch. części wzgórza miejskiego. Jednakże pozostałości pierwszego murowanego założenia obronno-rezydencjonalnego na tym miejscu pochodzą dopiero z drugiej połowy XIV w. Prawdopodobnie wzniesiono je na miejscu drewnianej strażnicy z pierwszej ćwierci XIV w. lub nawet z końca poprzedniego stulecia. Zamek w Bielsku od początku należał do książąt cieszyńskich i pełnił funkcję ich obronnej rezydencji. Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi dopiero z 1489. Zamek przeszedł do rąk prywatnych w 1571 (Promnitzów, a potem Schaffgotschów). Znaczącą rolę w procesie mo­dernizacji rezydencji odegrała rodzina Sünneghów, posiada­jąca „państwo” bielskie prawie półtora wieku (od 1592). W 1752 zamek wraz z dobrami ziemskimi nabył Aleksander Sułkowski, uzyskując w ten sposób tytuł książęcy. Rodzina Sułkowskich podejmowała kilkakrotnie remonty i rozbudo­wy zamku, wśród których szczególnie ważna była gruntowna przebudowa w 1787. Ostatnie prace budowlane przeprowadził książę Ludwik Sułkowski w latach 1855-1858. Zrealizowana przez Jana Pötzelmeyera przebudowa zatarła niemal zupełnie pierwotny obronny charakter rezydencji i nadała jej formy wczesnego eklektyzmu. Sułkowscy byli ostatnimi dziedzica­mi zamku i „państwa” bielskiego. Pierwotny zamek, łączony z fundacją Przemysła I Noszaka (1358-1410) po 1358, tworzył okazały budynek wzniesiony z łamanego kamienia wapiennego, dostawiony do północ­nego odcinka muru miejskiego, zbudowanego nieco wcze­śniej (w drugiej ćwierci XIV w.). Była to jednoprzestrzenna budowla na rzucie trapezu, o wymiarach 13 x 25 m, z dwo­ma filarami wspierającymi konstrukcję dachu. W XV w. włączono w zespół zamkowy budynek bramny należący do murów miejskich; od tej pory pełnił on funkcję narożnej baszty zamku. W płd.-zach. narożniku dziedzińca wzniesio­no dwukondygnacyjną (lub wyższą) wieżę mieszkalną, bro­niącą zarazem dojazdu do zamku od południa. Jednocze­śnie zbudowano od wschodniej strony nowy mur miejski, a od zachodu mur łączący wieżę z budynkiem bramnym. Modernizacja głównego domu mieszkalnego polegała na podzieleniu jego wnętrza na 4 mniejsze izby. W kolejnych etapach przebudowy (XVI-XVIII w.) przystosowano zamek do pełnienia roli pałacu, a walory obronne zeszły na dalszy plan. W toku tych modernizacji powstało czteroskrzydłowe założenie z wewnętrznym dziedzińcem.

Źródło: Kajzer, Kołodziejski, Salm, Leksykon zamkóww Polsce, Arkady 2012.