Cmentarz na Rossie w Wilnie

Cmentarz na Rossie w Wilnie (lit. Rasų kapinės) to zabytkowy, rozległy zespół cmentarny o powierzchni 10,8 hektara, wpisany na stałe w historię i kulturę zarówno Polski, jak i Litwy. Jest to jedna z czterech głównych polskich nekropolii narodowych, a jej urok, malownicze położenie na stromych wzgórzach morenowych oraz ogromne znaczenie historyczne sprawiają, że od pokoleń przyciąga turystów, badaczy i pasjonatów z całego świata. Cały zespół cmentarny składa się obecnie z czterech integralnych części: Starej Rossy (1769/1801), Nowej Rossy (1847), Cmentarza Wojskowego (1920) oraz słynnego mauzoleum Matka i Serce Syna (1936). Nekropolia zajmuje strome wzgórze o różnicy poziomów około 30 metrów, z wyraźnie zarysowanymi wzniesieniami: Górką Literacką, Górką Anielską, Wzgórzem Pomocnym i Wzgórzem Południowym. Rozdziela je ulica Listopadowa (Sukilėlių gatvė), wyznaczająca granicę między starą a nową częścią.

Historia Starej Rossy – początki i rozwój nekropolii

Koncepcje badawcze z XIX wieku wskazują, że pierwsze pochówki na uroczysku Rossa mogły mieć miejsce już w 1436 roku, kiedy to grzebano tu ofiary epidemii (morowego powietrza). Pierwotny cmentarz zamiejski został założony w tym miejscu w 1769 roku z inicjatywy parafii św. Józefa i Nikodema, znajdując się pod opieką jezuitów z kościoła Wniebowstąpienia Pańskiego. Jednak oficjalnie, jako nowoczesna nekropolia miejska, obszar został przejęty w 1801 roku. Zachowane metryki pogrzebowe (tzw. księgi pogrzebowe kościoła misjonarzy) dokumentują, że jako pierwszy, w 1801 roku, spoczął tu burmistrz Wilna – Jan Müller.

Szybki rozwój cmentarza pociągnął za sobą rozbudowę infrastruktury. W 1802 roku wzniesiono wspaniałe katakumby, czyli kilkumetrowe budowle z trumnami umieszczanymi w niszach, zdobione herbami i inskrypcjami (zostały one niestety zburzone w XX wieku, a szczątki, w tym rzekomo wybitnego malarza Franciszka Smuglewicza, przeniesiono na pobliskie tereny). W 1814 roku cmentarz powiększono o Wzgórze Literatów. Po otoczeniu terenu murem w 1820 roku, z inicjatywy księdza Józefa Bogdanowicza, w latach 40. XIX wieku wybudowano neogotycką kaplicę pogrzebową, której projektantem był Tomasz Tyszecki, a twórcą dzwonnicy – Julian Januszewski. Od tego momentu Stara Rossa stała się elitarnym miejscem spoczynku najważniejszych osobistości miasta.

Nowa Rossa – odpowiedź na brak miejsca

W 1847 roku, ze względu na wyczerpanie możliwości grzebalnych na Starej Rossie, zdecydowano się na założenie nowej nekropolii po wschodniej stronie ulicy Listopadowej. Nowa Rossa początkowo była cmentarzem nieuporządkowanym, na którym w wydzielonej części (za rowem) chowano osoby zmarłe w szpitalu wojskowym oraz samobójców, przez co na początku XX wieku nazywano tę część „cmentarzem sierot”. Profesjonalna regulacja i parcelacja gruntów (wykupionych od Maurycego Potockiego) nastąpiła dopiero przed rokiem 1914. Nowa Rossa to dziś miejsce spoczynku m.in. członków Samopomocy Wileńskiej oraz żołnierzy, których kwatery tworzą tzw. Cmentarz Wojskowy Polsko-Litewski.

Cmentarz Wojskowy i Mauzoleum Piłsudskiego

Niewielki, liczący zaledwie 0,2 hektara, obszar przed wejściem na Starą Rossę zajmuje Cmentarz Wojskowy, założony w 1920 roku. W jego centrum, tuż przy bramie cmentarnej, znajduje się słynne mauzoleum, nad którym widnieje wykuty napis „Matka i serce syna”. W miejscu tym spoczywa Maria z Billewiczów Piłsudska oraz urna z sercem Józefa Piłsudskiego. Majestatyczna, granitowa płyta nagrobna, wykonana z materiału sprowadzonego z wołyńskiej wsi Bronisławka, została oszlifowana i wyryta w warszawskim Zakładzie Kamieniarskim Sypniewskich (mieszczącym się po dziś dzień przy ulicy Powązkowskiej w Warszawie). Aż do 1939 roku, przy płycie nieustannie wartę honorową pełnili wileńscy harcerze. W otoczeniu mauzoleum spoczywają oficerowie i ochotnicy polegli w latach 1919–1920, a także żołnierze Armii Krajowej, polegli w operacji Ostra Brama w 1944 roku.

Zabytki, romantyzm i trudne czasy powojenne

Najstarszym zachowanym artefaktem na Rossie jest tablica z 1630 roku, przeniesiona tu z Kościoła św. Kazimierza, a także płyty z lat 1813-1816 ocalone z katakumb. Dominującym motywem wielu pomników w XIX wieku, odzwierciedlającym romantyczną i patriotyczną duszę nekropolii, stała się Matka Boża Ostrobramska – opiekunka miasta, do której modlił się Adam Mickiewicz. Znajdziemy tu m.in. skromny pomnik poświęcony poległym w 1863 roku z napisem „Gloria victis” (Chwała Zwyciężonym), będącym echem noweli Elizy Orzeszkowej.

Koniec II wojny światowej i włączenie Wilna do ZSRR zapoczątkowały tragiczny czas dla nekropolii. Cmentarz, po wysiedleniu polskich mieszkańców, padł ofiarą celowej dewastacji i grabieży epitafiów. Apogeum zniszczeń nastąpiło w 1952 roku, kiedy doprowadzono do niemal całkowitej ruiny monumentalnych katakumb. Cmentarz został ostatecznie zamknięty dla nowych pochówków w 1967 roku, a w 1969 wpisano go do rejestru zabytków. Mimo planów całkowitej likwidacji przez władze sowieckie w latach 70., dzięki sprzeciwowi lokalnych środowisk, cmentarz przetrwał. Od 1990 roku ochroną i konserwacją nagrobków (m.in. kaplicy neogotyckiej zrewitalizowanej w latach 2014-2016) zajmuje się prężnie działający Społeczny Komitet Opieki nad Starą Rossą.

Kogo pochowano na Rossie? Wybitne postaci historyczne

Rossa to miejsce spoczynku wielu elit, działaczy patriotycznych oraz wybitnych twórców kultury i nauki (zarówno Polaków, Litwinów, jak i Białorusinów). Spoczywają tu między innymi:

• August Bécu (1771–1824) – polski lekarz i ojczym Juliusza Słowackiego, pochowany pod charakterystycznym głazem (zmarł po rażeniu piorunem kulistym).
• Joachim Lelewel (1786–1861) – polski historyk i wybitny działacz polityczny.
• Mikalojus Konstantinas Čiurlionis – litewski kompozytor i malarz narodowy.
• Euzebiusz Słowacki – ojciec poety, teoretyk i historyk literatury.
• Jonas Basanavičius – litewski działacz społeczny i polityk.
• Antoni Wiwulski – architekt i rzeźbiarz, twórca pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie.
• Iwan Łuckiewicz – białoruski działacz narodowy (pierwotnie pochowany w Zakopanem, zmarły tam na gruźlicę).
• Konstanty Kalinowski – dowódca powstania styczniowego na Litwie (pochowany tu uroczyście w 2019 r. po odnalezieniu szczątków na Górze Giedymina).
• Józef Montwiłł – bankier, społecznik, założyciel Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
• Bolesław Bałzukiewicz – rzeźbiarz, profesor uniwersytecki, twórca licznych rzeźb sepulkralnych na tymże cmentarzu.

Na cmentarzu znajduje się również urokliwe Wzgórze Literatów (panteon twórców literatury), Wzgórze Aniołów (symboliczny pomnik ofiar aborcji) oraz zakątek litewskich kolporterów książek, tzw. knygnešiai, którzy w czasach zaborów nielegalnie kolportowali zakazane publikacje. Spacer po Cmentarzu na Rossie, szczególnie po zmroku w okresie Wszystkich Świętych, gdy tysiące płonących zniczy rozświetlają strome, zadrzewione wzniesienia, pozwala autentycznie przenieść się w czasie i poczuć niezwykły, wielokulturowy duch dawnej Rzeczypospolitej.

Źródło: wikipedia.org, baza.polonika.pl, .govilnius.lt, muzeum.gliwice.pl