Pomnik bitwy pod Mokrą

Pomnik bitwy pod Mokrą został wzniesiony w 1975 roku, aby uczcić bohaterską walkę żołnierzy Wołyńskiej Brygady Kawalerii podczas kampanii wrześniowej. Inicjatorami budowy monumentu było społeczeństwo regionu kłobuckiego oraz młodzież harcerska z okolicznych hufców ZHP. Twórcą tego imponującego dzieła, będącego symbolem patriotyzmu i oddania w obronie ojczyzny, jest artysta rzeźbiarz Gabryjel Hajdas. Obiekt usytuowano w bezpośrednim sąsiedztwie milczącego świadka tamtych wydarzeń, jakim jest drewniany kościół pw. Świętych Szymona i Judy Tadeusza w Mokrej. Każdego roku na początku września monument zlokalizowany w miejscowości Mokra (województwo śląskie) staje się miejscem uroczystości patriotycznych upamiętniających bohaterstwo polskich żołnierzy.

Przebieg walk obronnych w pierwszych dniach wojny

Wołyńska Brygada Kawalerii, która w ostatnich dniach sierpnia 1939 roku zajęła wyznaczone pozycje, miała za zadanie osłonę lewego skrzydła Armii Łódź przed głównym natarciem sił niemieckich. Zgrupowanie to zostało dodatkowo wzmocnione przez batalion piechoty, pułk kawalerii oraz pociąg pancerny „Śmiały”. Zgodnie z planem, Polacy mieli natychmiast podjąć walkę po przekroczeniu przez wroga granicy, co miało zatrzymać atak na przedpolu i umożliwić dokończenie powszechnej mobilizacji. Niemcy, wprowadzając do walki 36. pułk pancerny, szybko spotkali się ze zbrojną i bardzo skuteczną odpowiedzią polskiej artylerii oraz pododdziałów ułanów, ponosząc niespodziewaną porażkę.

Drugie natarcie hitlerowców zostało przeprowadzone przez 35. pułk pancerny. Choć siły te zdołały przejściowo zdobyć wieś i zmusić polski 21. Pułk Ułanów do odwrotu, obrońcy przeszli do błyskawicznego kontrataku. Precyzyjny ostrzał artyleryjski, wsparty potężną siłą ognia pociągu pancernego, wywołał zamieszanie w szeregach wroga i zmusił czołgi do wycofania, czasowo wstrzymując szturm na miejscowość. Niemcy podjęli następnie nieudaną próbę obejścia polskich sił, a w godzinach popołudniowych uderzyli ponownie od głównej strony. Ostatni frontalny atak pancernego pułku rozpoczął się po godzinie 17:00, jednak i on nie osiągnął wyznaczonych celów. Dopiero po zapadnięciu zmroku, zmuszone trudną sytuacją, polskie oddziały rozpoczęły zorganizowany odwrót.

Straty sprzętowe i miejsca spoczynku ofiar

Zacięte starcia przyniosły tragiczne żniwo, ponieważ po obu stronach zginęło po kilkuset żołnierzy. Z perspektywy militarnej, pododdziały polskie straciły 5 dział, 4 armatki przeciwpancerne, kilkanaście karabinów maszynowych oraz kilkaset koni. Z kolei uderzająca 4. Dywizja Pancerna poniosła wyjątkowo dotkliwe straty sprzętowe, wynoszące aż 62 czołgi oraz około 50 transporterów opancerzonych. Warto podkreślić, że niemiecka propaganda wojenna całkowicie unikała tematu zaciętej bitwy oraz odwrotu swoich elitarnych jednostek.

Zbiorowa mogiła polskich żołnierzy poległych w bitwie znajduje się na cmentarzu w miejscowości Miedźno – jest to oficjalny grób zbiorowy wojenny żołnierzy września 1939 roku Wołyńskiej Brygady Kawalerii w Miedźnie. Z kolei żołnierze, którzy oddali życie podczas trudnego, nocnego odwrotu, zostali pochowani w lesie obok wsi Lemańsk.

Powojenne inicjatywy i pamięć historyczna

Miejsce starć wielokrotnie stawało się przestrzenią ważnych, powojennych uroczystości. Po 1989 roku w obchodach zaczęli uczestniczyć także niemieccy weterani. Przełomowym momentem było poświęcenie w 2002 roku we wnętrzu mokrzańskiego kościoła ufundowanego przez weteranów Wehrmachtu dzwonu pokoju i pojednania. W ceremonii tej wzięło udział pięciu bezpośrednich uczestników bitwy: trzech Polaków, Austriak oraz Niemiec. W 2009 roku, z okazji 70. rocznicy bitwy, zorganizowano tu efektowną rekonstrukcję historyczną, która odbyła się pod honorowym patronatem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego. Działania na rzecz ochrony lokalnego dziedzictwa zwieńczyło uroczyste otwarcie w dniu 11 listopada 2010 roku nowoczesnej placówki edukacyjnej, którą jest Muzeum Kultury Przeworskiej i Izba Pamięci Bitwy pod Mokrą w Mokrej.