Ratusz w Sulmierzycach

Ratusz w Sulmierzycach to wolnostojący, unikatowy obiekt, będący jedynym zachowanym w całości drewnianym ratuszem na terenie, jaki obejmuje Polska. Ten niezwykły zabytek, zlokalizowany w samym sercu miejscowości, stanowi perłę dawnego budownictwa ludowego i jest zaliczany do grupy zabytków najwyższej klasy (tzw. klasy zerowej). Przez wielu znawców tematu, obiekt ten uważany jest za jedyny tego typu w Europie, co czyni go wyjątkową atrakcją turystyczną w skali kontynentu.

Historia i powstanie obiektu

W najstarszych dostępnych dokumentach historycznych, które dotyczą miasta, trudno odnaleźć precyzyjne informacje na temat pierwotnych siedzib władz miejskich. Wiadomo jednak, że obecna budowla nie jest pierwszą, która stanęła w tym miejscu. Najstarsza wzmianka o istnieniu ratusza w tej lokalizacji pochodzi z 1647 roku. Tamten obiekt, najprawdopodobniej również wykonany z drewna, uległ zniszczeniu w wyniku pożarów, które trawiły miasto w latach 1658 oraz 1710.

Obecnie istniejący ratusz wybudowano w 1743 roku, co potwierdza data widniejąca na chorągiewce wieńczącej wieżyczkę oraz inskrypcja na portalu wejściowym. Przyjmuje się, że budynek oddano do użytku 3 czerwca 1743 roku. Pierwszy oficjalny dokument wzmiankujący nową budowlę pochodzi jednak dopiero z 1765 roku. W swojej ponad 260-letniej historii obiekt przechodził liczne przeobrażenia. W 1879 roku dokonano jego przekształcenia, w ramach którego obniżono wieżę, zlikwidowano zegar oraz rozebrano charakterystyczne galerie podcieniowe otaczające budynek. Na szczęście plany rozebrania drewnianej konstrukcji i postawienia w jej miejscu murowanego gmachu nigdy nie zostały zrealizowane.

Budynek był wielokrotnie odnawiany. Pierwsze prace restauracyjne miały miejsce w 1899 roku. Po II wojnie światowej, w latach 1956–1957, przeprowadzono gruntowny remont, podczas którego dach pokryto gontem. Ostatnia kompleksowa renowacja, obejmująca również wnętrza, została przeprowadzona w latach 1991–1994, co pozwoliło przywrócić budowli jej dawny blask.

Architektura i konstrukcja

Niewielki, lecz niezwykle malowniczy budynek zlokalizowany jest centralnie na środku, jaki posiada miejscowy rynek. Jest to budowla jednopiętrowa, wzniesiona na planie prostokąta, o konstrukcji zrębowej. Drewniane ściany z zewnątrz zostały otynkowane i pomalowane na biało, co stanowi charakterystyczny element jego wyglądu. Obiekt przykryty jest stromym, czterospadowym dachem, który został pokryty gontem. Dach ten tworzy z trzech stron efektowne podcienia, które są wsparte na solidnych, dębowych słupach wspornikowych.

Na środku kalenicy dachu znajduje się kwadratowa wieżyczka. Jej ściany również obłożone są gontem, a całość zwieńczona jest blaszanym hełmem z chorągiewką, na której widnieje data budowy – 1743. Do wejścia głównego, które usytuowane jest na wysokości pierwszego piętra, prowadzą zewnętrzne, dwubiegunowe (lustrzane) schody. Nad drzwiami wejściowymi, na drewnianej belce, zachował się wyryty napis inskrypcyjny rozpoczynający się od słów „ANNO DOM. 1743...”.

Wnętrza i dawne funkcje

Układ wnętrz ratusza zachował się w czytelnym stanie do dnia dzisiejszego. W przeszłości poszczególne pomieszczenia pełniły ściśle określone funkcje administracyjne i gospodarcze:

• Na parterze znajdowało się dawne archiwum oraz lamus, czyli skarbiec. Pomieszczenie to było przystosowane do bezpiecznego przechowywania ważnych dokumentów, pieczęci miejskich oraz wzorców wag i miar, które obowiązywały w dawnych czasach. Na tej kondygnacji mieścił się również areszt miejski.
• Na piętrze zlokalizowane były najważniejsze pomieszczenia reprezentacyjne. Swój pokój miał tutaj burmistrz, a obok znajdowała się sala posiedzeń rady miejskiej.

Podczas ostatnich prac remontowych we wnętrzach wyeksponowano oryginalny zrąb ścian, ciesielskie obramienia otworów drzwiowych oraz zabytkowe, profilowane stropy belkowe, co podkreśla historyczny charakter wnętrz.

Muzeum Regionalne Ziemi Sulmierzyckiej

Po zakończeniu II wojny światowej budynek pełnił różne funkcje – był siedzibą organizacji młodzieżowych i sportowych, mieścił bibliotekę, świetlicę oraz magazyny. Przełom nastąpił w 1957 roku, kiedy to staraniem Leona Piątka w ratuszu założono Muzeum Regionalne. Patronem placówki został Sebastian Klonowic, wybitny poeta i kompozytor, który urodził się w Sulmierzycach.

Obecnie Muzeum Regionalne Ziemi Sulmierzyckiej gromadzi cenne zbiory związane z historią miasta i regionu. Wśród eksponatów znajdują się:

• kolekcje lamp naftowych i żelazek,
• stare zegary,
• oryginalnie zachowane skrzynie cechowe,
• unikatowa chrzcielnica z XVI wieku,
• liczne pamiątki i przedmioty codziennego użytku z minionych stuleci.

Placówka aktywnie uczestniczy w życiu kulturalnym, organizując wystawy czasowe, konkursy oraz lekcje muzealne dla dzieci i młodzieży, promując wiedzę o lokalnym dziedzictwie.

Otoczenie i ciekawostki

Miejscowość, w której znajduje się zabytek, leży w powiecie krotoszyńskim, około 12 km na południowy wschód od miasta Krotoszyn, przy drodze prowadzącej do Ostrzeszowa. Prawa miejskie uzyskała ona już w 1457 roku. Warto wspomnieć, że po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, obok ratusza wzniesiono pomnik Serca Jezusowego. Było to wotum wdzięczności mieszkańców za wyzwolenie. Niestety, wieńcząca go figura Jezusa oraz cokół zostały zniszczone przez hitlerowców w czasie okupacji. Ocalałe tablice z tego pomnika są obecnie przechowywane w muzealnych zbiorach wewnątrz ratusza.

Wyjątkowość sulmierzyckiego ratusza została doceniona również przez filatelistów. 5 marca 1974 roku Poczta Polska wyemitowała znaczek o nominale 4,00 zł przedstawiający ten zabytek. Walor ten ukazał się w ramach serii poświęconej polskiemu budownictwu ludowemu, a autorem projektu był Franciszek Winiarski. Wcześniej, w 1973 roku, budynek uwieczniono także w serii znaczków prezentujących polskie zabytki architektury drewnianej.