Dawna synagoga w Wielowsi

Nr w rejestrze zabytków:
A/441/15 z 23.02.2015
Data powstania obiektu: 1763–1771 r.
Wielowiejska synagoga, choć dzisiaj już bardzo zniszczona, jest najstarszym żydowskim domem modlitwy na Górnym Śląsku. Dawniej uważana była również za najbardziej okazałą na wschodnich rubieżach Niemiec.

Wzniesiona w II poł. XVIII w. synagoga to zbudowany na planie prostokąta murowany budynek. W jego zachodniej części znajduje się przedsionek, z babińcem u góry, a we wschodniej – główna sala modlitewna. Niestety, obiekt ten nie zachował się do naszych czasów w swojej pierwotnej formie, zniekształcono bowiem jego architekturę podczas powojennych przebudów. Do dnia dzisiejszego jednak można dostrzec zarysy zamurowanych, półokrągle zakończonych okien.

Z budynku synagogi do czasów współczesnych zachował się zabytkowy, datowany na 1783 r. parochet, czyli bogato zdobiona, zazwyczaj aksamitna kotara symbolicznie oddzielająca strefę sacrum od strefy profanum. Do 1977 r. znajdował się on w rękach prywatnych, obecnie można go zobaczyć w Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie.

Na koniec warto dodać, iż oprócz synagogi, na terenie Wielowsi znajduje się również kirkut, będący jednym z najstarszych na terenie województwa. Założony on został na przełomie XVII/XVIII w., a do dnia dzisiejszego zachowało się na nim ok. 200 macew. Pierwszy pochówek na tym cmentarzu  dokonany został już  w 1694 r., kiedy to pogrzebano żonę fundatora cmentarza – Jonatana Blocha, ostatni zaś w  1929 r. Na wielowiejskim cmentarzu spoczywają przodkowie św. Edyty Stein.

Źródło: peuk.fiiz.pl

Wielowieś jest jedną z najstarszych wsi w województwie śląskim.  Już w 1240 r. mogła być wsią parafialną z murowanym kościołem. Pierwsza udokumentowana wzmianka na jej temat pochodzi z 1305 r.

W XVIII w. Wielowieś była jedną z największych gmin żydowskich na Śląsku. Żydzi byli przeważnie handlarzami, którzy w okolicznych wioskach skupowali półprodukty i sprzedawali. Trudnili się handlem  w  miejscu  i okolicy. Mimo że  Wielowieś była tylko wsią, jej mieszkańcom  przysługiwało odbywanie sześć razy do roku wielkich jarmarków, na które przybywali kupcy i handlarze z najodleglejszych stron, wielu  także zza ówczesnej polskiej granicy. W Wielowsi Żydzi prowadzili również  gospody. Jedynie trzy, cztery sklepy  należały do Chrześcijan. W 1817 r. żyło tu 279 Żydów. Kres ich bytności w Wielowsi położyła oczywiście polityka Hitlera.

Pierwszy, drewniany, żydowski dom modlitwy powstał w Wielowsi już w XVII w. Murowana synagoga jest zaś po raz pierwszy wzmiankowana w 1763 r., kiedy to Salomon Bloch z Londynu  przysłał list do Hirscha Blocha  z Wielowsi, w którym informował o rozpoczęciu budowy synagogi, którą ukończono w 1771 r. Wzniesienie obiektu zostało sfinansowane przez wielowiejskich Żydów, którzy wyemigrowali za granicę. Wielowiejski dom modlitwy był niezwykle piękny, mówiło się o nim jako o najokazalszej bóżnicy na wschodnich rubieżach Niemiec. Taką pozostała ona do nocy z 9/10 listopada 1938 r., znanej w historii jako Noc Kryształowa. Wówczas to niemieckie bojówki podpaliły synagogę, w wyniku czego zniszczeniu uległ jej dach oraz częściowo wnętrza. Cudem jednak bożnica ocalała, a stało się tak tylko i wyłącznie dzięki chrześcijaninowi – Franzowi Bialce. On to bowiem wcześniej zakupił budynek synagogi. Podczas Nocy Kryształowej zagroził stacjonującym w Wielowsi esesmanom, że jeśli nie ugaszą pożaru, to poda ich do sądu o zniszczenie mienia prywatnego. Pożar został więc wkrótce ugaszony, ale synagoga nie została już otwarta dla wiernych, mimo iż większość sprzętu wewnątrz ocalała. Na polecenie władz z budynku usunięto wszelkie symbole judaistyczne oraz wyburzono wieżę nakrytą kopułą. Do Berlina wysłano zaś meldunek, że synagoga została zniszczona.

Po wojnie budynek synagogi został przebudowany, w wyniku czego zatracił swoją pierwotną formę architektoniczną. Przez wiele lat służył jako magazyn zbożowy GS Wielowieś. Obecnie stoi pusty i czeka na zagospodarowanie.

Źródło: peuk.fiiz.pl

Zaktualizowano 2 miesiące temu

Dane teleadresowe

Główna 53
44-187 Wielowieś
place
50.509012, 18.615062Skopiowano do schowka
N50º30'32.443", E18º36'54.223"Skopiowano do schowka

Cechy i udogodnienia

Tylko z zewnątrz
Obiekt dostępny do zwiedzenia tylko z zewnątrz.

Inne w kategorii: Architektura To najbliższe atrakcje w tej samej kategorii.

Korzystając z tej strony akceptujesz, że w Twoim urządzeniu końcowym zostaną zainstalowane pliki cookies, które umożliwiają nam świadczenie usług. Brak zgody na pliki cookies oznacza, że pewne funkcjonalności strony mogą być niedostępne. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia. Więcej informacji znajdziesz w Polityce Cookies.