Kwatera Poległych za Ojczyznę w Oleksowie
Kwatera Poległych za Ojczyznę w Oleksowie to miejsce pamięci narodowej zlokalizowane na cmentarzu parafialnym w miejscowości Oleksów, przy szosie łączącej Gniewoszów i Kozienice (gmina Gniewoszów, powiat kozienicki, województwo mazowieckie). Kompleks grobowo-pomnikowy upamiętnia polskich żołnierzy oraz powstańców walczących o niepodległość w latach 1831, 1863, 1914 i 1939, w tym uczestników bitwy pod Gniewoszowem oraz powstania styczniowego.
Lokalizacja i układ Kwatery Poległych za Ojczyznę w Oleksowie
Kwatera znajduje się w głębi nekropolii parafialnej w Oleksowie. Aby do niej dotrzeć od bramy głównej cmentarza, należy przejść około 150 metrów główną aleją, a następnie skręcić w lewo i pokonać jeszcze około 30 metrów. Teren wokół miejsca pamięci jest uporządkowany i utwardzony kostką.
Centralną część założenia tworzą trzy zabytkowe, kamienne płyty nagrobne weteranów zrywów niepodległościowych XIX wieku, przy których ustawiono trzy krzyże brzozowe:
- Płyta nagrobna Szymona Mireckiego: Położona po lewej stronie, kryje szczątki urodzonego 28 grudnia 1805 roku i zmarłego 13 lipca 1863 roku kapitana gwardii dawnych wojsk polskich oraz dziedzica wsi Chechel. Udział Szymona Mireckiego w powstaniu styczniowym potwierdzają archiwalne akta Dyrekcji Robót Publicznych w Kielcach – w sprawozdaniu Referatu Grobów Wojennych z 1931 roku (pozycja 32) odnotowano obiekt jako mogiłę Mireckiego, kapitana z 1863 roku w Oleksowie. Na płycie wykuto napis: „D.O.M. Szymon Mirecki, kapitan gwardii d. wojsk polskich, dziedzic wsi Chechel, urodz. 28 grudnia 1805 r., umarł 13 lipca 1863 r.”.
- Płyta nagrobna Bruna Mireckiego: Sąsiaduje od prawej strony z grobem Szymona Mireckiego. Spoczywa pod nią urodzony 6 października 1841 roku i zmarły 16 września 1864 roku dziedzic wsi Chechel, uczestnik powstania styczniowego. Pod znakiem krzyża widnieje inskrypcja: „D.O.M. Bruno Mirecki z Chechel, ur. 6 października 1841 r., umarł 16 września 1864 r.”.
- Płyta nagrobna Antoniego Słonczyńskiego: Położona tuż obok mogił Mireckich, upamiętnia żyjącego w latach 1807–1867 byłego oficera wojsk polskich z okresu powstania listopadowego.
Pomniki, głazy pamiątkowe i inskrypcje w kwaterze
Współczesny kształt kwatera uzyskała w latach 2004–2005. Jak informuje tablica Urzędu Gminy Gniewoszów umieszczona przy bramie cmentarza, 6 sierpnia 2005 roku z inicjatywy proboszcza parafii Oleksów księdza Kazimierza Bąbki oraz wójta gminy Gniewoszów utworzono dwie odrębne symboliczne kwatery: jedną poświęconą żołnierzom powstania listopadowego, a drugą uczestnikom powstania styczniowego.
W obrębie miejsca pamięci znajdują się następujące elementy małej architektury i tablice inskrypcyjne:
- Wysoki krzyż ze stalowych kształtowników: Ufundowany przez księdza proboszcza Kazimierza Bąbkę, upamiętnia ofiary walk niepodległościowych narodu polskiego. Na poprzecznym ramieniu umieszczono napis „Polegli za Ojczyznę”, a na belce pionowej od góry widnieją daty: „1831 – 1863 – 1914 – 1939”.
- Głaz pamięci powstańców listopadowych: Ufundowany w 2004 roku przez mieszkańców gminy Gniewoszów, zawiera tablicę z napisem: „Pamięci poległym powstańcom listopadowym, 300 żołnierzom Królestwa Polskiego dowodzonym przez ppłk. Teodora Kalinkowskiego, którzy zginęli w bitwie z armią rosyjską stoczonej pod Gniewoszowem dn. 9 sierpnia 1831 r. Społeczeństwo gminy Gniewoszów, Gniewoszów 2004”.
- Głaz pamięci powstańców styczniowych: Położony obok głazu z 1831 roku, opatrzony tabliczką o treści: „Kwatera powstańców styczniowych 1863–1864”.
- Głaz z cytatem Kornela Ujejskiego: Ustawiony z boku założenia, prezentuje tabliczkę z fragmentem utworu poety (1823–1897): „Panie, krwi naszej płynęło już morze / Dotąd na ranach niewidzialne blizny / Dałeś nam ciężki krzyż męczeństwa, Boże / I wielką miłość dałeś nam Ojczyzny”.
Tło historyczne – bitwy pod Gniewoszowem i Iłżą z 9 sierpnia 1831 roku
Powstanie listopadowe, które wybuchło nocą z 29 na 30 listopada 1830 roku przeciwko Imperium Rosyjskiemu, trwało ponad 10 miesięcy. W sierpniu 1831 roku, po otrzymaniu meldunków o przygotowaniach rosyjskiego korpusu generała Fiodora Rydygiera (liczącego 20 tysięcy żołnierzy i przeprawiającego się przez Wisłę pod Puławami w kierunku Opatowa) do ofensywy na lewym brzegu rzeki, dowództwo polskie mianowało generała Samuela Józefa Różyckiego naczelnikiem województw sandomierskiego i krakowskiego.
Siły generała Różyckiego (łącznie ponad 4200 żołnierzy po wzmocnieniu oddziałami partyzanckimi) podzielono na dwie grupy operacyjne: zgrupowanie pułkownika Teodora Kalinkowskiego (Kolankowskiego), złożone z dwóch batalionów 22. pułku piechoty liniowej i batalionu strzelców sandomierskich, oraz zgrupowanie pułkownika Rzepeckiego, obejmujące batalion 22. pułku piechoty liniowej, batalion legionu rusko-litewskiego, strzelców celnych Grothusa oraz 450 kawalerzystów z pułku jazdy wołyńskiej.
Starcie pod Gniewoszowem i śmierć 300 żołnierzy Królestwa Polskiego
8 sierpnia 1831 roku rosyjska straż przednia pod dowództwem generała Fiodora Geismara zajęła Ciepielów, a generał Rydygier ruszył na Radom, aby przeciąć drogę polskim oddziałom maszerującym z Janowca. Zagrożony okrążeniem pułkownik Kalinkowski skierował swoją kolumnę na północ ku Gniewoszowowi (wydarzenie to upamiętnia także Pomnik Bitwy pod Gniewoszowem).
9 sierpnia 1831 roku pod Gniewoszowem na polską kolumnę uderzyły przeważające siły generała Geismara. Polska piechota sformowała czworoboki i stawiła zacięty opór, jednak dwa czworoboki zostały rozbite szarżą rosyjskich dragonów. Po utracie dwóch dział otoczeni powstańcy próbowali wycofać się do lasu, gdzie czekali już rosyjscy strzelcy. W boju poległo 300 żołnierzy polskich, rozbiciu uległ cały 22. pułk piechoty liniowej, a do niewoli dostał się pułkownik Kalinkowski wraz z 17 oficerami i 505 szeregowymi.
Zwycięska bitwa pod Iłżą stoczona tego samego dnia
Równolegle 9 sierpnia 1831 roku generał Samuel Józef Różycki (1536 żołnierzy) odniósł zwycięstwo w bitwie pod miastem Iłża nad 3-tysięczną strażą przednią generała Ksenofonta Kwitnickiego (wspartą 6 działami). Po wciągnięciu Rosjan na rynek dzięki pozorowanemu odwrotowi oddziału Gajewskiego w stronę Krzyżanowic, skutecznej obronie legii pieszej Henryka Bogdańskiego przy kościele oraz zwycięskiej szarży pułku jazdy wołyńskiej w wąwozie Zuchowieckim (gdzie ranny podpułkownik Karol Różycki pokonał majora Heninga, a podpułkownik Hewes poległ), Rosjanie wycofali się w kierunku lasu za Chwałowicami, a oddziały polskie odeszły do miasta Szydłowiec. Poległych w tym starciu polskich kawalerzystów upamiętnia Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży.
Informacje praktyczne dla odwiedzających
Kwatera Poległych za Ojczyznę w Oleksowie znajduje się na terenie ogólnodostępnego cmentarza parafialnego przy drodze wojewódzkiej nr 738 (trasa Gniewoszów – Kozienice) i można ją zwiedzać bezpłatnie przez cały rok. Zwiedzanie nekropolii warto połączyć z wizytą przy pobliskim Pomniku Bitwy pod Gniewoszowem oraz w miejscowości Nowa Wieś, gdzie stoi Pomnik Bitwy pod Nową Wsią.
Źródło: powstanie1863.zsi.kielce.pl, forum.tradytor.pl, wikipedia.org


