Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży

Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży - mogila powstancow listopadowych w ilzy 7
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży - mogila powstancow listopadowych w ilzy 3
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży - mogila powstancow listopadowych w ilzy 4
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży - mogila powstancow listopadowych w ilzy 2
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży - mogila powstancow listopadowych w ilzy 5
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży - mogila powstancow listopadowych w ilzy 6
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży - mogila powstancow listopadowych w ilzy 1
Data powstania obiektu: 1831 r.

Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży to miejsce pamięci narodowej położone przy ulicy Wójtowskiej w mieście Iłża (powiat radomski, województwo mazowieckie). W zbiorowym grobie spoczywają polscy żołnierze z pułku jazdy wołyńskiej dowodzonego przez podpułkownika Karola Różyckiego, którzy polegli 9 sierpnia 1831 roku w zwycięskiej dla Polaków bitwie pod Iłżą podczas powstania listopadowego.

Lokalizacja i historia Mogiły Powstańców Listopadowych w Iłży

Kwatera powstańcza znajduje się w Iłży przy ulicy Wójtowskiej. Pochowano w niej 13 powstańców służących w pułku jazdy wołyńskiej, którzy zginęli 9 sierpnia 1831 roku w starciach kawaleryjskich stoczonych na północnych przedpolach miasta, w rejonie wąwozu Zuchowieckiego.

Odmiennie potoczyły się losy poległych żołnierzy armii rosyjskiej – około 100 zabitych wojskowych carskich pochowano na terenie obecnego obiektu znanego jako stary cmentarz w Iłży. Pamięć o uczestnikach zrywów niepodległościowych z XIX wieku pielęgnuje w mieście także tablica upamiętniająca powstańców listopadowych i styczniowych w Iłży.

Tło historyczne – marsz wojsk na Iłżę w sierpniu 1831 roku

Na początku sierpnia 1831 roku rosyjski generał Fiodor Rydygier przeprawił się przez Wisłę pod Puławami na czele 20-tysięcznej armii i rozpoczął marsz w kierunku Opatowa. Przeciwko siłom carskim wyruszyło z Końskich zgrupowanie polskie pod dowództwem generała Samuela Józefa Różyckiego, liczące około 2 tysięcy żołnierzy.

Mimo że wojska rosyjskie wcześniej obsadziły okolice miasta, 8 sierpnia 1831 roku polska kolumna pierwsza wkroczyła do Iłży. Po otrzymaniu meldunków o obecności powstańców generał Rydygier wydzielił straż przednią pod komendą generała Ksenofonta Kwitnickiego (około 3000 żołnierzy i 6 dział), kierując ją bezpośrednio przeciwko polskim pozycjom.

Skład i ugrupowanie wojsk przed bitwą 9 sierpnia 1831 roku

Generał Samuel Józef Różycki dysponował w bezpośrednim boju pod Iłżą oddziałem liczącym 1536 żołnierzy, podzielonym na kilka wyspecjalizowanych formacji:

  • Piechota i strzelcy: Batalion strzelców celnych Grothusa (270 sztucerów), batalion strzelców Kwiatkowskiego (260 karabinów) oraz wzmocniona kompania legii pieszej galicyjskiej kapitana Hanowskiego (76 karabinów).
  • Kosynierzy: Batalion sieczny 22. pułku piechoty majora Szumskiego (480 kos), ukryty w zasadzce na lewo od miasta.
  • Kawaleria: Pułk jazdy wołyńskiej podpułkownika Karola Różyckiego (450 lanc i szabel), ustawiony w szerokim szpalerze na płaskowzgórzu.

Polski dowódca obsadził zabudowania miejskie strzelcami celnymi Grothusa, dwa bataliony piechoty rozmieścił w ogrodach oraz na podejściach do miasta, natomiast na prawym skrzydle wysłał piechotę pod dowództwem Gajewskiego na północ w stronę Krzyżanowic z zadaniem pozorowania odwrotu i wciągnięcia Rosjan w zasadzkę.

Przebieg bitwy pod Iłżą i szarża pułku jazdy wołyńskiej

9 sierpnia 1831 roku straż przednia generała Kwitnickiego – złożona z 6 szwadronów dragonów noworosyjskich, kozaków, dwóch batalionów strzelców z 19. pułku jegrów kinburskich oraz półbaterii z 24. baterii artylerii konnej – zaatakowała polskie pozycje.

Zasadzka w centrum miasta i obrona przy kościele

Rosyjska artyleria rozpoczęła ostrzał zabudowań, podpalając dzwonnicę. Widząc cofający się oddział Gajewskiego, jegrzy i kozacy ruszyli w pościg i wdarli się na rynek w Iłży, gdzie zostali ostrzelani krzyżowym ogniem z okolicznych domów. Równocześnie oddział pozorujący ucieczkę okrążył miasto i uderzył na Rosjan z dwóch stron, biorąc wielu jeńców. Zaciętą obronę przy świątyni (obecny kościół pw. Wniebowzięcia NMP w Iłży) prowadzili powstańcy legii pieszej pod dowództwem Henryka Bogdańskiego, śpiewając pieśń „Jeszcze Polska nie zginęła”.

Starcie w wąwozie Zuchowieckim

Na północ od Iłży, w wąwozie Zuchowieckim, doszło do rozstrzygającego boju kawaleryjskiego między pułkiem jazdy wołyńskiej a dragonami noworosyjskimi. Podczas szarży ranny podpułkownik Karol Różycki pokonał w konnym pojedynku rosyjskiego majora Heninga, a próbujący poderwać dragonów do kontrnatarcia podpułkownik Hewes zginął przebity lancą. Śmierć obu dowódców oraz silny ogień krzyżowy zmusiły wojska carskie do bezładnego odwrotu w stronę lasu za Chwałowicami.

Zestawienie sił i strat w bitwie pod Iłżą (1831)

ParametrWojska polskieWojska rosyjskie
DowódcaGenerał Samuel Józef RóżyckiGenerał Ksenofont Kwitnicki
Liczebność i uzbrojenie1 536 żołnierzy (piechota, kosynierzy, 450 jazdy), brak artyleriiOkoło 3 000 żołnierzy (piechota, kawaleria), 6 dział
StratyOd 13 do około 30 zabitych (w tym 13 ułanów jazdy wołyńskiej)Od około 100 do 160 zabitych i rannych oraz 70 jeńców

Znaczenie zwycięstwa i dalsze losy oddziału

Bitwa pod Iłżą zakończyła się pełnym sukcesem taktycznym Polaków, którzy pokonali dwukrotnie liczniejszego i wspartego artylerią przeciwnika. Wykorzystując zamieszanie w szeregach rozbitej straży przedniej generała Kwitnickiego, generał Samuel Różycki oderwał się od głównych sił armii Rydygiera i wycofał swoje oddziały w pełnym porządku do miasta Szydłowiec.

Informacje praktyczne dla odwiedzających

Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży znajduje się na skraju ulicy Wójtowskiej i jest ogólnodostępna przez cały rok. Zwiedzanie miejsca spoczynku żołnierzy pułku jazdy wołyńskiej warto połączyć ze spacerem po historycznym centrum Iłży, gdzie zachowały się pamiątki walk z 1831 roku oraz późniejszych zrywów niepodległościowych.

Źródło: rowery.olsztyn.pl, wikipedia.org

Zaktualizowano dzisiaj

Dane teleadresowe

Wójtowska 157
27-100 Iłża
place
51.173988, 21.253147Skopiowano do schowka
N51º10'26.357", E21º15'11.329"Skopiowano do schowka

Cechy i udogodnienia

Wstęp bezpłatny
Dostęp 24h/7
Obiekt publiczny, dostępny dla wszystkich 24 godziny na dobę 7 dni w tygodniu (np. pomnik w parku, przydrożny krzyż itp.).

Powiązane artykuły W tych artykułach wspomnieliśmy o aktualnie oglądanej przez Ciebie atrakcji

Facebook logoYouTube logo

Korzystając z tej strony akceptujesz, że w Twoim urządzeniu końcowym zostaną zainstalowane pliki cookies, które umożliwiają nam świadczenie usług. Brak zgody na pliki cookies oznacza, że pewne funkcjonalności strony mogą być niedostępne. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia. Więcej informacji znajdziesz w Polityce Cookies.

expand_less