Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży to miejsce pamięci narodowej położone przy ulicy Wójtowskiej w mieście Iłża (powiat radomski, województwo mazowieckie). W zbiorowym grobie spoczywają polscy żołnierze z pułku jazdy wołyńskiej dowodzonego przez podpułkownika Karola Różyckiego, którzy polegli 9 sierpnia 1831 roku w zwycięskiej dla Polaków bitwie pod Iłżą podczas powstania listopadowego.
Lokalizacja i historia Mogiły Powstańców Listopadowych w Iłży
Kwatera powstańcza znajduje się w Iłży przy ulicy Wójtowskiej. Pochowano w niej 13 powstańców służących w pułku jazdy wołyńskiej, którzy zginęli 9 sierpnia 1831 roku w starciach kawaleryjskich stoczonych na północnych przedpolach miasta, w rejonie wąwozu Zuchowieckiego.
Odmiennie potoczyły się losy poległych żołnierzy armii rosyjskiej – około 100 zabitych wojskowych carskich pochowano na terenie obecnego obiektu znanego jako stary cmentarz w Iłży. Pamięć o uczestnikach zrywów niepodległościowych z XIX wieku pielęgnuje w mieście także tablica upamiętniająca powstańców listopadowych i styczniowych w Iłży.
Tło historyczne – marsz wojsk na Iłżę w sierpniu 1831 roku
Na początku sierpnia 1831 roku rosyjski generał Fiodor Rydygier przeprawił się przez Wisłę pod Puławami na czele 20-tysięcznej armii i rozpoczął marsz w kierunku Opatowa. Przeciwko siłom carskim wyruszyło z Końskich zgrupowanie polskie pod dowództwem generała Samuela Józefa Różyckiego, liczące około 2 tysięcy żołnierzy.
Mimo że wojska rosyjskie wcześniej obsadziły okolice miasta, 8 sierpnia 1831 roku polska kolumna pierwsza wkroczyła do Iłży. Po otrzymaniu meldunków o obecności powstańców generał Rydygier wydzielił straż przednią pod komendą generała Ksenofonta Kwitnickiego (około 3000 żołnierzy i 6 dział), kierując ją bezpośrednio przeciwko polskim pozycjom.
Skład i ugrupowanie wojsk przed bitwą 9 sierpnia 1831 roku
Generał Samuel Józef Różycki dysponował w bezpośrednim boju pod Iłżą oddziałem liczącym 1536 żołnierzy, podzielonym na kilka wyspecjalizowanych formacji:
- Piechota i strzelcy: Batalion strzelców celnych Grothusa (270 sztucerów), batalion strzelców Kwiatkowskiego (260 karabinów) oraz wzmocniona kompania legii pieszej galicyjskiej kapitana Hanowskiego (76 karabinów).
- Kosynierzy: Batalion sieczny 22. pułku piechoty majora Szumskiego (480 kos), ukryty w zasadzce na lewo od miasta.
- Kawaleria: Pułk jazdy wołyńskiej podpułkownika Karola Różyckiego (450 lanc i szabel), ustawiony w szerokim szpalerze na płaskowzgórzu.
Polski dowódca obsadził zabudowania miejskie strzelcami celnymi Grothusa, dwa bataliony piechoty rozmieścił w ogrodach oraz na podejściach do miasta, natomiast na prawym skrzydle wysłał piechotę pod dowództwem Gajewskiego na północ w stronę Krzyżanowic z zadaniem pozorowania odwrotu i wciągnięcia Rosjan w zasadzkę.
Przebieg bitwy pod Iłżą i szarża pułku jazdy wołyńskiej
9 sierpnia 1831 roku straż przednia generała Kwitnickiego – złożona z 6 szwadronów dragonów noworosyjskich, kozaków, dwóch batalionów strzelców z 19. pułku jegrów kinburskich oraz półbaterii z 24. baterii artylerii konnej – zaatakowała polskie pozycje.
Zasadzka w centrum miasta i obrona przy kościele
Rosyjska artyleria rozpoczęła ostrzał zabudowań, podpalając dzwonnicę. Widząc cofający się oddział Gajewskiego, jegrzy i kozacy ruszyli w pościg i wdarli się na rynek w Iłży, gdzie zostali ostrzelani krzyżowym ogniem z okolicznych domów. Równocześnie oddział pozorujący ucieczkę okrążył miasto i uderzył na Rosjan z dwóch stron, biorąc wielu jeńców. Zaciętą obronę przy świątyni (obecny kościół pw. Wniebowzięcia NMP w Iłży) prowadzili powstańcy legii pieszej pod dowództwem Henryka Bogdańskiego, śpiewając pieśń „Jeszcze Polska nie zginęła”.
Starcie w wąwozie Zuchowieckim
Na północ od Iłży, w wąwozie Zuchowieckim, doszło do rozstrzygającego boju kawaleryjskiego między pułkiem jazdy wołyńskiej a dragonami noworosyjskimi. Podczas szarży ranny podpułkownik Karol Różycki pokonał w konnym pojedynku rosyjskiego majora Heninga, a próbujący poderwać dragonów do kontrnatarcia podpułkownik Hewes zginął przebity lancą. Śmierć obu dowódców oraz silny ogień krzyżowy zmusiły wojska carskie do bezładnego odwrotu w stronę lasu za Chwałowicami.
Zestawienie sił i strat w bitwie pod Iłżą (1831)
| Parametr | Wojska polskie | Wojska rosyjskie |
|---|---|---|
| Dowódca | Generał Samuel Józef Różycki | Generał Ksenofont Kwitnicki |
| Liczebność i uzbrojenie | 1 536 żołnierzy (piechota, kosynierzy, 450 jazdy), brak artylerii | Około 3 000 żołnierzy (piechota, kawaleria), 6 dział |
| Straty | Od 13 do około 30 zabitych (w tym 13 ułanów jazdy wołyńskiej) | Od około 100 do 160 zabitych i rannych oraz 70 jeńców |
Znaczenie zwycięstwa i dalsze losy oddziału
Bitwa pod Iłżą zakończyła się pełnym sukcesem taktycznym Polaków, którzy pokonali dwukrotnie liczniejszego i wspartego artylerią przeciwnika. Wykorzystując zamieszanie w szeregach rozbitej straży przedniej generała Kwitnickiego, generał Samuel Różycki oderwał się od głównych sił armii Rydygiera i wycofał swoje oddziały w pełnym porządku do miasta Szydłowiec.
Informacje praktyczne dla odwiedzających
Mogiła Powstańców Listopadowych w Iłży znajduje się na skraju ulicy Wójtowskiej i jest ogólnodostępna przez cały rok. Zwiedzanie miejsca spoczynku żołnierzy pułku jazdy wołyńskiej warto połączyć ze spacerem po historycznym centrum Iłży, gdzie zachowały się pamiątki walk z 1831 roku oraz późniejszych zrywów niepodległościowych.
Źródło: rowery.olsztyn.pl, wikipedia.org


