Pomnik Bitwy pod Nową Wsią
Pomnik Bitwy pod Nową Wsią to miejsce pamięci narodowej zlokalizowane w miejscowości Nowa Wieś (gmina Kozienice, powiat kozienicki, województwo mazowieckie), bezpośrednio przy budynku Środowiskowego Domu Samopomocy. Monument o wysokości ponad 2,5 metra upamiętnia zwycięskie starcie wojsk polskich dowodzonych przez generała Józefa Dwernickiego z korpusem rosyjskim, stoczone 19 lutego 1831 roku podczas powstania listopadowego.
Wygląd i symbolika Pomnika Bitwy pod Nową Wsią
Monument został zaprojektowany jako czytelny symbol niepodległościowego zrywu z lat 1830–1831 i hołd dla żołnierzy walczących na ziemi kozienickiej. Na solidnym granitowym postumencie ustawiono rzeźbę z piaskowca przedstawiającą orła z epoki powstania listopadowego. Całość kompozycji wieńczy drewniany krzyż osadzony w metalowej obwolucie.
Na bryle monumentu umieszczono kluczowe elementy historyczne i heraldyczne:
- Popiersie generała Józefa Dwernickiego: Upamiętnia dowódcę polskiego korpusu, który poprowadził wojska powstańcze do zwycięstwa pod Nową Wsią.
- Herb Polski i Litwy: Nawiązuje do wspólnoty Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz celów niepodległościowych powstania listopadowego.
- Orzeł powstańczy z piaskowca: Stanowi centralny element rzeźbiarski osadzony na granitowej podstawie.
Tło historyczne – działania korpusu generała Dwernickiego w lutym 1831 roku
Już w grudniu 1830 roku polscy sztabowcy – Wojciech Chrzanowski, Ignacy Prądzyński i Dezydery Chłapowski, a także Piotr Szembek, Henryk Dembiński, Roman Sołtyk i Józef Dwernicki – proponowali podjęcie działań zaczepnych na przedpolach Warszawy lub przeniesienie walk na Wołyń i Litwę. Plany te odrzucił dyktator Józef Chłopicki, liczący na porozumienie z cesarzem Mikołajem I Romanowem. Dwernicki trafnie przewidywał, że feldmarszałek Iwan Dybicz zagrozi stolicy nie tylko od strony Brześcia Litewskiego, lecz także od południa.
Po ustąpieniu Chłopickiego naczelny wódz Michał Radziwiłł zatwierdził plan Prądzyńskiego zakładający wysłanie na Wołyń silnego korpusu pod dowództwem generała dywizji Józefa Dwernickiego. Wcześniej, 10 lutego 1831 roku, Dwernicki na czele 14 szwadronów jazdy, trzech batalionów piechoty i 6 dział przeszedł Wisłę, ruszył w kierunku Łukowa i 14 lutego rozbił brygadę jazdy generała Fiodora Gejsmara pod Stoczkiem. Po tym sukcesie został zawrócony na lewy brzeg Wisły.
17 lutego korpus Dwernickiego (około 6000 żołnierzy i 12 dział) przeprawił się przez Wisłę pod Górą Kalwarią, a 18 lutego otrzymał za pośrednictwem generała Stanisława Klickiego rozkaz rozbicia korpusu generała Cypriana Kreutza. Pojawienie się Rosjan na lewym brzegu rzeki zagrażało magazynom żywności i pasz w Radomskiem oraz zakładom zbrojeniowym na Sandomierszczyźnie. 19 lutego w Mniszewie Dwernicki skoncentrował swoje siły i podporządkował sobie brygadę generała brygady Jana Kantego Juliana Sierawskiego (około 2500 żołnierzy i 4 działa), wycofaną z Lubelszczyzny i Sandomierszczyzny.
Przebieg bitwy pod Nową Wsią 19 lutego 1831 roku
Z Mniszewa polskie zgrupowanie pomaszerowało na Ryczywół, gdzie dotarło 19 lutego około godziny 14:00 po pokonaniu od 20 do 40 kilometrów i naprawieniu po drodze dwóch mostów. Działaniom nie sprzyjały warunki terenowe ani pogodowe – panował mróz i gołoledź, a pole przyszłego starcia pod Nową Wsią ograniczały świeżo karczowane polany, zaorane pola, rów, grobla, trzęsawiska oraz drewniany most.
Rozstawienie sił polskich i rosyjskich
Naprzeciw wojsk polskich stanęła awangarda korpusu generała Kreutza dowodzona przez podpułkownika Pawła Iwanowicza Butowicza, licząca około 1120–1270 żołnierzy i 6 dział artylerii konnej roty nr 28:
- Dragoni rosyjscy: 6 szwadronów pułku księcia Aleksandra Wirtemberskiego pod dowództwem pułkownika Szyllinga (około 750–900 szabel).
- Jazda kozacka: 3 sotnie Pułku Dońskiego Choperskiego (około 260 szabel).
- Artyleria konna: 6 dział roty nr 28 (około 114 artylerzystów).
Główne siły Kreutza (około 1500 kawalerzystów i 14 dział) stacjonowały w Kozienicach, natomiast część oddziałów rosyjski dowódca wysłał do zajęcia Radomia. Opady śniegu oraz silny wiatr południowy tłumiły odgłosy wystrzałów, przez co w Kozienicach przez długi czas nie słyszano huku dział spod Nowej Wsi.
![]()
Rys. Mapa Bitwy pod Nową Wsią w 1831 roku (źródło: wikipedia.org).
Szarża polskiej kawalerii i zdobycie rosyjskich dział
Starcie rozpoczęło się od potyczki patroli kozackich z białymi krakusami Rzuchowskiego z awangardy Sierawskiego. Dwernicki skierował im na pomoc trzy dywizjony ułanów z 1., 2. i 3. pułku (około 900 kawalerzystów) i zakazał Rzuchowskiemu kontynuowania ataku, ten jednak wbrew rozkazowi poprowadził szarżę wprost na dobrze ustawione rosyjskie armaty strzelające kartaczami.
Sytuacja zmieniła się po nadejściu spod Ryczywołu głównych sił polskich: dywizjonu 2. pułku ułanów, batalionów piechoty (w tym kosynierów i pikinierów) oraz dział porucznika Frölicha. Gdy 5. szwadron 1. pułku ułanów majora Lisickiego połączył się z 6. szwadronem 3. pułku ułanów majora Wierzchlejskiego, padł rozkaz natarcia na rosyjską baterię. Polscy ułani ruszyli kłusem pod ogniem kartaczy, zdobyli wszystkie sześć dział i wzięli do niewoli rannego dowódcę obrony, podpułkownika Butowicza. Rosyjski historyk Aleksandr Puzyriewski zanotował na podstawie relacji świadków, że „niepodobna było nie zachwycać się tą szarżą”.
Nieudany pościg krakusów za cofającymi się dragonami wprowadził zamieszanie w szeregach rozwijających się do natarcia szaserów z 5. pułku strzelców konnych, co wykorzystali Rosjanie, odbijając w kontrataku dwa działa. Wówczas polscy ułani pod wodzą kapitana Lewińskiego – mimo wydanego rozkazu odwrotu – ponownie uderzyli na dragonów, powstrzymując nieprzyjaciela aż do nadejścia posiłków generała Iwana Dellingshausena (4 szwadrony dragonów i 2 działa). Walkę przerwał dopiero zapadający zmrok, po czym Dwernicki zarządził odwrót swoich oddziałów.
Bilans strat i znaczenie strategiczne zwycięstwa
Według urzędowego raportu polskiego straty własne wyniosły 28 zabitych, 20 rannych i 15 jeńców (śmiertelnie ranny został kadet Janowski, rany odnieśli m.in. major Wierzchlejski, porucznik Hipolit Grabkowski i podporucznik Sierawski, a kontuzjowany został Adam Linowski). Historyk Edmund Callier szacował straty rosyjskie na co najmniej 200 zabitych i rannych, 3 zdobyte działa oraz 41 jeńców wraz z podpułkownikiem Butowiczem, natomiast raport rosyjski przyznawał się do utraty 2 dział, 57 zabitych i 35 rannych.
Choć błędne meldunki generała Kazimierza Dziekońskiego o rzekomej przeprawie Rosjan przez Wisłę opóźniły pościg Dwernickiego, starcie pod Nową Wsią przyniosło istotne rezultaty operacyjne:
- Wyparcie Rosjan z lewego brzegu Wisły: Korpus generała Kreutza został zmuszony do odwrotu, co ocaliło zaplecze zaopatrzeniowe i zbrojeniowe powstania w Radomskiem oraz na Sandomierszczyźnie.
- Wpływ na sytuację pod Warszawą: Konieczność związania sił Kreutza na południu sprawiła jednak, że korpusu Dwernickiego zabrakło podczas głównego starcia z armią Dybicza pod Grochowem.
Inicjatywa budowy i odsłonięcie monumentu w Nowej Wsi
Pomysł upamiętnienia zwycięskiej bitwy z 1831 roku narodził się w 2021 roku z inicjatywy lokalnych społeczników, w tym członków komitetu budowy pomnika Sylwestra Luśtyka i Mariana Śledzia. Wykonanie rzeźby oraz postumentu powierzono firmie MC Projekt Marcina Chałdasia. Całkowity koszt inwestycji wyniósł 145 tysięcy złotych i został sfinansowany z budżetu Gminy Kozienice oraz ze środków samorządu województwa mazowieckiego w ramach Mazowieckiego Instrumentu Wsparcia Zachowania i Tworzenia Miejsc Pamięci (dofinansowanie przekroczyło 51,5 tysiąca złotych).
Uroczyste odsłonięcie monumentu odbyło się w sobotę 29 listopada 2025 roku, dokładnie w 195. rocznicę wybuchu powstania listopadowego. Wydarzenie zorganizowała Gmina Kozienice we współpracy z Kołem Gospodyń Wiejskich „Babeczki z Pieprzem i Solą”, Ochotniczą Strażą Pożarną w Nowej Wsi, Środowiskowym Domem Samopomocy oraz Kozienickim Stowarzyszeniem Rekonstrukcji Historycznych.
Podczas oficjalnej części uroczystości przy Środowiskowym Domu Samopomocy orkiestra dęta Ochotniczej Straży Pożarnej w Kozienicach odegrała hymn państwowy, a zebranych powitała kierownik placówki Anna Kwaśnik. Genezę i przebieg bitwy przedstawił historyk i przewodniczący Rady Miejskiej w Kozienicach Krzysztof Zając, natomiast wiceprzewodnicząca Rady Miejskiej Ewa Malec odczytała list od marszałka województwa mazowieckiego Adama Struzika. Odsłonięcia pomnika dokonali burmistrz Gminy Kozienice Mariusz Prawda, Krzysztof Zając oraz sołtys Nowej Wsi Sylwester Luśtyk, a poświęcenia dokonał proboszcz parafii w Świerżach Górnych ksiądz Andrzej Mizak. Asystę honorową wystawił oddział powstańców Batalionu Sandomierskich Strzelców Celnych, a kwiaty i znicze od delegacji odbierali harcerze z kozienickich drużyn harcerskich i gromad zuchowych.
Druga część obchodów odbyła się w remizie Ochotniczej Straży Pożarną w Nowej Wsi, gdzie uczestnicy wspólnie odśpiewali „Warszawiankę 1831”, obejrzeli program artystyczny uczniów i nauczycieli Publicznej Szkoły Podstawowej w Świerżach Górnych oraz wysłuchali prelekcji historycznej Przemysława Bednarczyka poświęconej lokalnym uczestnikom bitwy.
Szlakiem powstania listopadowego na Mazowszu – informacje praktyczne
Pomnik Bitwy pod Nową Wsią znajduje się przy ulicy w ogólnodostępnej przestrzeni publicznej przy Środowiskowym Domu Samopomocy w Nowej Wsi w gminie Kozienice i można go zwiedzać bezpłatnie przez cały rok. Osoby podróżujące po Mazowszu śladami wojny polsko-rosyjskiej 1831 roku warto zachęcić także do odwiedzenia innych miejsc upamiętniających kluczowe bitwy tamtej kampanii:
- Bitwa grochowska: Na wschodnich obrzeżach stolicy znajduje się Pomnik Poległych w Bitwie pod Grochowem, Aleja Chwały Olszynki Grochowskiej oraz rezerwat przyrody Olszynka Grochowska.
- Zwycięstwa wiosenne 1831 roku: Upamiętniają je Pomnik Karabinierów Konnych w Dębem Wielkim w miejscowości Dębe Wielkie oraz Pomnik Bitwy pod Iganiami w miejscowości Nowe Iganie.
- Bitwa pod Ostrołęką: Warte uwagi są również Mauzoleum Bitwy pod Ostrołęką oraz Pomnik Szarży Artylerii Konnej gen. Józefa Bema w Ostrołęce.
Źródło: kozienice.pl, wikipedia.org


