Cerkiew pw. św. Antoniego Pieczerskiego i św. Męczennicy Paraskiewy w Holi
A/44 z dnia 19.05.1966. i 27.12.1995.
Cerkiew pw. św. Antoniego Pieczerskiego i św. Męczennicy Paraskiewy w Holi to wyjątkowy zabytek drewnianej architektury sakralnej, położony na terenie malowniczego Polesia Lubelskiego. Świątynia stanowi filię parafii Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Horostycie i należy do diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Cerkiew usytuowana jest w sąsiedztwie Skansenu Kultury Materialnej Chełmszczyzny i Podlasia w Holi, a tuż obok znajduje się zabytkowy cmentarz prawosławny z kaplicą Opieki Matki Bożej.
Architektura
Cerkiew w Holi to drewniana, zrębowa budowla o prostokątnym planie. Charakteryzuje się szalowanymi ścianami, półkolistymi oknami i jedną zachowaną kopułą, która niegdyś była częścią trójkopułowej konstrukcji. Wnętrze, choć pierwotnie trójdzielne, dziś ma układ halowy.
Największą wartością cerkwi jest jej zabytkowy ikonostas z XIX wieku. W jego centralnej części znajdują się wizerunki Chrystusa Pantokratora, Matki Bożej z Dzieciątkiem oraz archaniołów Michała i Gabriela. W świątyni można także podziwiać starsze dzieła – m.in. feretron z 1762 roku oraz unickie ikony z XVIII i XIX wieku. Wśród nich wyróżnia się wizerunek św. Paraskiewy – patronki cerkwi.
Wnętrze cerkwi dopełniają barokowa monstrancja z XVIII wieku, klasycystyczny kielich z XIX wieku oraz zabytkowe księgi liturgiczne.
Znaczenie i współczesność
Cerkiew w Holi to nie tylko obiekt sakralny, ale także ważny punkt na mapie turystycznej regionu. Świątynia została gruntownie odrestaurowana w latach 2010–2014 i ponownie konsekrowana przez arcybiskupa lubelskiego i chełmskiego Abla.
Zabytkowy charakter i otoczenie
Cerkiew pw. św. Antoniego Pieczerskiego i św. Męczennicy Paraskiewy w Holi, wraz z drewnianą dzwonnicą i cmentarzem prawosławnym, została wpisana do rejestru zabytków w 1966 roku. Jej położenie w sąsiedztwie skansenu w Holi sprawia, że stanowi część większego kompleksu historyczno-etnograficznego, który idealnie oddaje klimat dawnego Polesia.
Historia prawosławnej parafii w Holi sięga końca XVI wieku. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z 1588 roku. Po zawarciu unii brzeskiej miejscowa wspólnota przyjęła jej postanowienia, a w 1610 roku wzniesiono nową, unicką cerkiew z fundacji Floriana Rzewuskiego. Budowla ta została zniszczona w pożarze, a w jej miejscu powstała w 1702 roku kolejna świątynia. Przez kolejne stulecia cerkiew była przebudowywana i remontowana, aż do uzyskania obecnego kształtu w XIX wieku.
W 1875 roku, po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej, parafia w Holi została przymusowo włączona do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Pomimo represji w okolicy wciąż istniały wspólnoty unickie. W okresie międzywojennym cerkiew funkcjonowała jako świątynia neounicka, a po II wojnie światowej powróciła do prawosławia. W 1953 roku została ponownie otwarta i od tego czasu służy wiernym jako filialna świątynia parafii w Horostycie.
Obecnie odbywają się w niej nabożeństwa dwa razy w miesiącu, a w sezonie letnim jest udostępniana do zwiedzania.
Każdego roku w lipcu przy cerkwi odbywa się Jarmark Holeński – jedno z najbardziej rozpoznawalnych wydarzeń folklorystycznych Lubelszczyzny. Tradycyjna liturgia w cerkwi otwiera to wydarzenie, przyciągając wiernych, turystów i artystów ludowych z całego regionu.
