Cerkiew konkatedralna św. Jana Teologa w Chełmie
A/193 z dnia 13.02.1967
Cerkiew konkatedralna św. Jana Teologa w Chełmie to niezwykle cenny zabytek sakralny oraz jedyna czynna świątynia prawosławna w mieście. Znajduje się przy zbiegu ulic Jadwigi Młodowskiej, Kopernika i Sienkiewicza, stanowiąc ważne centrum życia religijnego społeczności prawosławnej Chełma. Świątynia należy do dekanatu Chełm diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego i pełni funkcję zarówno parafialną, jak i konkatedralną.
Architektura
Cerkiew konkatedralna św. Jana Teologa reprezentuje eklektyczny styl architektoniczny, łączący elementy klasycyzmu z bizantyjsko-rosyjską formą sakralną. Budynek został wzniesiony na planie krzyża greckiego i wykonany z cegły.
Fasady boczne zdobią pilastry toskańskie, trójkątne przyczółki i półkoliste okna. Nad centralną częścią wznosi się duża kopuła na ośmiobocznej latarni, otoczona czterema mniejszymi wieżyczkami z cebulastymi hełmami – charakterystycznymi dla cerkiewnej architektury rosyjskiej.
We wnętrzu uwagę zwraca trzyrzędowy ikonostas, wypełniony ikonami pochodzącymi z innych, nieistniejących już cerkwi Chełma i okolic. Wśród nich znajdują się m.in. wizerunki św. Mikołaja, św. Leoncjusza oraz kopie cudownych ikon Matki Bożej Chełmskiej i Poczajowskiej.
Dzwonnica i otoczenie
Na północny zachód od świątyni znajduje się dwukondygnacyjna dzwonnica, utrzymana w tym samym stylu co cerkiew. Jej górna kondygnacja ozdobiona jest arkadowymi przeźroczami, a całość wieńczy kopulasty dach z cebulastym hełmem. Na dzwonnicy znajdują się cztery dzwony – trzy z 1866 roku i jeden z 1963.
Otoczenie cerkwi stanowi niewielki dziedziniec, ogrodzony w latach 60. XX wieku, z którego rozciąga się widok na centrum Chełma.
Znaczenie cerkwi dla Chełma
Cerkiew konkatedralna św. Jana Teologa w Chełmie jest nie tylko miejscem modlitwy, lecz także symbolem wielokulturowego dziedzictwa miasta, w którym przez wieki współistniały różne wyznania – katolickie, unickie i prawosławne.
Jako jedyna zachowana świątynia prawosławna w Chełmie, stanowi świadectwo trwania tej wspólnoty na ziemiach wschodniej Polski. Wpisana do rejestru zabytków w 1967 roku, pozostaje jednym z najcenniejszych obiektów sakralnych Lubelszczyzny.
Cerkiew została wzniesiona w latach 1846–1852 jako cerkiew wojskowa, z funduszy przyznanych przez rząd rosyjski. Projekt budynku opracował Ludwik Radziszewski, a nadzór nad budową sprawował Jan Lasota. Uroczystość położenia kamienia węgielnego odbyła się 9 czerwca 1846 roku, natomiast konsekracji dokonano 13 czerwca 1852 roku.
Początkowo świątynia służyła wojsku rosyjskiemu, a nabożeństwa odprawiali kapelani garnizonowi. W 1864 roku, w związku ze wzrostem liczby prawosławnych mieszkańców Chełma, cerkiew przekształcono w świątynię parafialną. Wówczas też w jej sąsiedztwie wzniesiono dom parafialny, a pierwszym proboszczem został Jakow Kraszanowski.
W XIX wieku świątynia przeszła kapitalny remont z powodu problemów konstrukcyjnych związanych z budową na wilgotnym terenie. W okresie zaborów cerkiew odgrywała ważną rolę w procesie rusyfikacji Chełma, stanowiąc symbol dominacji religii prawosławnej w regionie.
Cerkiew w okresie międzywojennym
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku większość cerkwi w Chełmie została przejęta przez Kościół katolicki lub zburzona. Cerkiew św. Jana Teologa pozostała jedynym obiektem sakralnym zachowanym w rękach prawosławnych. To właśnie w niej umieszczono kopię Chełmskiej Ikony Matki Bożej, jednej z najważniejszych ikon czczonych przez wiernych obrządku wschodniego.
W 1928 roku metropolita Dionizy nadał świątyni rangę soboru katedralnego, symbolicznie przywracając jej dawne znaczenie religijne. W okresie międzywojennym parafia liczyła nawet 5 tysięcy wiernych, co czyniło ją jednym z najważniejszych ośrodków prawosławia w regionie.
Cerkiew w XX i XXI wieku
Po II wojnie światowej cerkiew przeszła kilka remontów i renowacji. W 1988 roku w budynku wybuchł pożar, jednak dzięki szybkiej interwencji nie doszło do jego całkowitego zniszczenia. W latach 90. przeprowadzono gruntowną renowację, a w 1999 roku obiekt zyskał efektowną iluminację.
W XXI wieku świątynia przeszła kolejną modernizację finansowaną ze środków unijnych. W 2021 roku umieszczono w niej kopię Chełmskiej Ikony Matki Bożej napisaną na Athos, zawierającą cząstkę Świętego Pasa Bogurodzicy.
