Cis Donnersmarcka w Kaletach
Cis Donnersmarcka w Kaletach to pomnikowy okaz cisa pospolitego i jednocześnie najgrubsze drzewo tego gatunku rosnące na terenie polskich Lasów Państwowych. Ten imponujący pomnik przyrody znajduje się w lesie należącym do Nadleśnictwa Świerklaniec. Położony jest on w granicach administracyjnych miasta Kalety, w powiecie tarnogórskim, który obejmuje województwo śląskie. Zaledwie około 3,5 kilometra dzieli to zjawiskowe drzewo od siedziby leśnictwa Jędrysek. Wiek tego wyjątkowego okazu szacuje się obecnie na 500 do 600 lat.
Wiek, rozmiary i puszczańskie pochodzenie
Zgodnie z inwentaryzacją przeprowadzoną w 2013 roku, drzewo posiada obwód wynoszący aż 222 centymetry oraz osiąga wysokość 16 metrów. Jego budowa jest bardzo charakterystyczna – posiada pojedynczy, regularnie walcowaty pień, który wieńczy wysoko położona, stożkowata korona. Taki pokrój świadczy o tym, że okaz ten wyrastał w zwartym, gęstym drzewostanie. Przyrodnicy powszechnie uważają, że stanowi on żywą pozostałość prastarej Puszczy Śląskiej, przypominającą o dawnej świetności tutejszych lasów.
Zapiski historyczne i przedwojenne wzmianki
Historia opisywania tego drzewa sięga początku XX wieku. Po raz pierwszy zostało ono wymienione w 1906 roku w monografii Księga Lasów Śląskich, której autorem był niemiecki botanik Theodor Schube. W tamtym czasie obwód pnia mierzył 1,43 metra. Uczony zanotował również, że w sąsiedztwie rosło jeszcze kilka innych cisów, jednak uległy one całkowitemu zniszczeniu podczas potężnej zamieci śnieżnej, trwającej od 18 do 20 kwietnia 1903 roku. W kolejnych dziesięcioleciach o roślinie wspominał między innymi Mieczysław Orłowicz w przewodniku z 1924 roku oraz Stanisław Berezowski w 1937 roku. Również przyrodnicy z takich miast jak Bytom interesowali się tym okazem – w 1940 roku Matthias Brinkmann opisywał go jako największego cisa w krajobrazie tarnogórskim.
Odbicie w lokalnej kulturze i tradycji
Słynny cis zapisał się nie tylko w literaturze naukowej, ale także w lokalnym folklorze Górnego Śląska. Pojawia się on w tradycyjnej piosence balladowej z okolic Rozbarku, o czym wspomina Bolesław Lubosz w swojej książce z 1969 roku. Autor zaznacza, że w przeszłości podobnych drzew było na tych terenach znacznie więcej, a okazałe cisy można było oglądać między innymi w okolicy Rept, Starych Tarnowic czy na zachód od miasta Miasteczko Śląskie. Choć większość puszczańskich gigantów nie przetrwała do naszych czasów, opisywany okaz wciąż rośnie na swoim historycznym stanowisku.
Dawna i współczesna ochrona przyrody
Zabezpieczeniem drzewa zajęli się już ponad sto lat temu właściciele tych terenów – magnacki ród Donnersmarcków. Aby uchronić okaz przed wywróceniem, książę nakazał założyć specjalną, łukowato wygiętą szynę oraz wiązanie linowe stabilizujące bryłę korzeniową. Pozostałości tych pionierskich umocowań usunął miejscowy leśniczy dopiero około 2004 roku. Formalnie obiekt został objęty ochroną przyrodniczą w 1930 roku z inicjatywy komitetu w Katowicach. W 1989 roku wojewoda, którego siedzibą była Częstochowa, ostatecznie potwierdził jego status jako pomnika przyrody. Ze względu na wyjątkową wartość tego stanowiska, w 2002 roku leśnicy założyli w jego pobliżu specjalną ostoję cisową. Potwierdzeniem znaczenia okazu była również wygrana w ogólnopolskim konkursie na najgrubsze drzewo Lasów Państwowych w 2001 roku.
Aktualny stan zdrowotny i kondycja drzewa
Zabiegi konserwatorskie przeprowadzone wiele lat temu przyniosły doskonały skutek i drzewo obecnie stoi stabilnie bez sztucznych podpór. Należy jednak zaznaczyć, że wierzchołek cisa oraz część jego korony od strony południowej uległy obumarciu. Z tej samej strony na pniu można zauważyć naturalne ślady rozkładu drewna. Mimo tych uszkodzeń, stan zdrowotny oceniany jest jako zadowalający. Drzewo wykształciło mocne gałęzie boczne, a ze względu na legendarną odporność cisa pospolitego na niekorzystne zmiany środowiska, ma duże szanse trwać w tutejszym lesie przez kolejne stulecia.
Źródło: wikipedia.pl
