Dawna kopalnia Barbara na wzgórzu Karczówka
Dawna kopalnia Barbara na wzgórzu Karczówka to niezwykle fascynujące miejsce, stanowiące namacalny ślad bogatej historii staropolskiego górnictwa kruszcowego. Obiekt ten położony jest w mieście Kielce, w rejonie południowego stoku Grabiny Małej. Administracyjnie obszar ten obejmuje województwo świętokrzyskie. Kopalnia "Barbara" była ostatnim ośrodkiem w tym rejonie, w którym z powodzeniem eksploatowano cenne rudy ołowiu, należące do unikalnego systemu mineralizacji kruszcowej masywu Karczówki. Obecnie teren dawnego zakładu wydobywczego jest jednym z najciekawszych punktów na trasie lokalnej ścieżki edukacyjnej.
Historia górnictwa kruszcowego w rejonie Karczówki
Wydobycie galeny, czyli rudy ołowiu, na tym terenie sięga prawdopodobnie już XIII wieku, chociaż brakuje pełnych źródeł historycznych potwierdzających tak wczesne prace. Prawdziwy przełom nastąpił w XVII wieku, kiedy to odkryto bardzo bogate złoża. W 1646 roku miejscowy górnik Hilary Mala dokonał historycznego wyczynu, wydobywając z wnętrza ziemi olbrzymie bryły czystego ołowiu. Z największej z nich wyrzeźbiono imponujący posąg świętej Barbary, który do dziś można podziwiać w kościele na Karczówce. Znaczenie tutejszego górnictwa było tak duże, że w 1787 roku kopalnie wizytował sam król Stanisław August Poniatowski.
W XIX wieku, po kongresie wiedeńskim (1815 r.), nastąpił kolejny intensywny rozwój przemysłu w regionie. W 1816 roku w Kielcach, z bezpośredniej inicjatywy Stanisława Staszica, powołano do życia Główną Dyrekcję Górniczą oraz Szkołę Akademiczno-Górniczą. Prace wydobywcze i poszukiwawcze w rejonie wzgórza prowadzono do około 1845 roku, jednak z powodu wyczerpywania się bogatych żył, dalszą eksploatację uznano tymczasowo za nieopłacalną.
Powstanie i rozwój szybu Barbara
Na początku XX wieku nastąpiło ponowne wzmożenie prac poszukiwawczych. Dużą rolę odegrał w nich przedsiębiorca Jan Fert, który zainteresował się polem górniczym na stokach Grabiny Małej, gdzie istniał już stary, XIX-wieczny szyb. W 1903 roku Fert ponownie go uruchomił, a w kolejnych latach znacznie pogłębił. Prawdziwy rozkwit obiektu, znanego już pod nazwą kopalni "Barbara", przypadł na lata I wojny światowej (1916-1917), kiedy to zarządzała nim administracja austriacka.
Żyły kruszconośne tnące masyw wapieni udostępniono poprzez drążenie coraz to głębszych chodników. Szyb św. Barbara osiągnął imponującą głębokość 118 metrów, co czyni go najgłębszym tego typu obiektem górniczym w paśmie, jakim są Góry Świętokrzyskie. Aby umożliwić pracę poniżej poziomów wodonośnych, złoże było nowocześnie odwadniane za pomocą maszyny parowej.
Pozostałości kopalni i Ścieżka Geologiczno-Kruszcowo-Górnicza
Do dzisiejszych czasów po kopalni zachowało się duże zagłębienie w kształcie leja o głębokości 5 metrów i średnicy 10 metrów. W jego bezpośrednim pobliżu można dostrzec wystające z gruntu, solidne betonowe fragmenty dawnych urządzeń nadszybia, w tym postumenty pod windę i maszynę parową. Na zachód od szybu ulokowany jest prostokątny zbiornik na wodę, a od strony wschodniej i południowej wyraźnie zaznaczają się zwałowiska odpadów poeksploatacyjnych (hałdy). Skraj południowej hałdy tworzy obecnie dogodny punkt widokowy.
Dawna kopalnia stanowi dziś kluczowy element Edukacyjnej Ścieżki Geologiczno-Kruszcowo-Górniczej, utworzonej w latach 2010-2012 na obszarze Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego. Trasa ma na celu uczytelnienie i ochronę śladów dawnych wyrobisk:
- Długość ścieżki wynosi około 3 kilometrów, a czas jej swobodnego przejścia to mniej więcej 2 godziny.
- Trasa rozpoczyna się u zbiegu ulic Podklasztornej i Świętej Barbary, a kończy na terenie dawnej kopalni odkrywkowej „Czarnów”.
- Prowadzi przez 9 punktów węzłowych, w tym: 3 stanowiska geologiczne, 3 obiekty dawnego górnictwa (w tym opisywany Szyb Barbara) oraz 3 przystanki edukacyjne.
- W ramach powstawania szlaku wybudowano tzw. „kapliczkę gwarków” – wierną replikę pomnika upamiętniającego wydobycie wielkiej bryły galeny w 1646 roku.
