Rezerwat przyrody Głębokie Doły

Rezerwat przyrody „Głębokie Doły” to najnowszy obiekt na mapie form ochrony, gwarantujący przetrwanie cennych ekosystemów leśnych. Teren ten usytuowany jest pomiędzy Rybnikiem a Czerwionką-Leszczynami, stanowiąc żywy dowód na to, że nawet mocno zurbanizowane województwo śląskie wciąż skrywa prawdziwe perły dzikiej przyrody. Utworzenie obiektu zostało formalnie zatwierdzone przez Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska (RDOŚ) z siedzibą w mieście Katowice, a stosowne zarządzenie zaczyna obowiązywać 6 października 2026 roku. Pełna nazwa tego obszaru to „Głębokie Doły im. prof. Floriana Celińskiego”.

Charakterystyka terytorialna i główny cel utworzenia

Nowy rezerwat obejmuje całkowitą powierzchnię 183,65 hektarów i składa się z trzech odrębnych, ale ściśle powiązanych ze sobą enklaw. Dodatkowo, w celu zapewnienia odpowiedniej izolacji od czynników zewnętrznych, ustanowiono wokół niego otulinę ochronną zajmującą 172,01 hektarów. Obszar ten jest zlokalizowany w bliskim sąsiedztwie miejscowości Książenice na terenie Nadleśnictwa Rybnik. Zdecydowana większość tych lasów wchodzi w skład szerszej formy ochrony, jaką jest Park Krajobrazowy „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”.

Zasadniczym celem powołania rezerwatu jest zachowanie naturalnych procesów ekosystemów leśnych. Ogromny nacisk położono na ochronę lasów wykazujących cechy naturalne z wyraźną dominacją buczyn, a także unikalnych obszarów źródliskowych, stromych wąwozów oraz urokliwych dolin potoków. Wyłączenie obszaru z intensywnej gospodarki posiada ogromne znaczenie krajobrazowe, dydaktyczne oraz naukowe.

Historia starań i zasługi wybitnych przyrodników

Droga od pierwszej koncepcji do formalnego zatwierdzenia rezerwatu trwała ponad trzy dekady. Już w 1993 roku opublikowano szczegółową ocenę walorów przyrodniczo-krajobrazowych uroczyska. Ważny dokument opracował wówczas zespół naukowców z Uniwersytetu Śląskiego pod przewodnictwem profesora Floriana Celińskiego oraz Andrzeja Czyloka. Opracowanie to jednoznacznie wskazywało na pilną potrzebę wyłączenia z tradycyjnej gospodarki leśnej około 100 hektarów najcenniejszych drzewostanów.

Wielkim orędownikiem tej inicjatywy był również wybitny lokalny przyrodnik, Tadeusz Krotoski. Sprawa nabrała ostatecznego przyspieszenia w 2024 roku, kiedy to Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego oraz Klub Przyrodników (w ramach szerokiej bazy propozycji „Rezerwaty przyrody czas na comeback!”) złożyli oficjalne wnioski o ustanowienie ochrony. Decyzją Regionalnej Rady Ochrony Przyrody, popartą zgodą rodziny, obszar ten nosi imię profesora Floriana Celińskiego, upamiętniając tym samym jego fundamentalny wkład w poznanie i waloryzację tego lasu.

Unikalne bogactwo flory i rzadkie zespoły leśne

W rezerwacie i jego bezpośrednim otoczeniu rośnie ogromna rozmaitość układów roślinnych, co odróżnia to miejsce od typowych, monokulturowych lasów. Dotychczasowa waloryzacja geobotaniczna potwierdziła obecność 344 gatunków roślin, wśród których znajdują się przedstawiciele flory górskiej, subatlantyckiej i borealnej. Na terenie chronionym rośnie 13 gatunków objętych prawną ochroną, takich jak kopytnik pospolity, marzanka wonna, bluszcz pospolity oraz dzikie storczyki.

• Największym skarbem obszaru jest fragment buczyny sudeckiej o powierzchni 1,5 hektara. Porasta ona strome jary, stanowiąc jedyne na całej Wyżynie Śląskiej stanowisko rzadkiej rośliny o żółtych kwiatach – żywca dziewięciolistnego.
• W dolinach leśnych potoków ukształtowały się gęste, żyzne lasy olszowe (łęgi). Ich wilgotne podłoże sprzyja rozwojowi chronionej ciemiężycy zielonej oraz żywca gruczołowatego.
• Lasy mieszane (grądy) tworzą dwupiętrową strukturę, gdzie pod wysokimi dębami swobodnie rozwija się gęste piętro grabów pospolitych.
• Uroczysko skrywa też cenną pamiątkę leśnictwa: doświadczalny drzewostan daglezji zielonej. Na obszarze 1,62 hektara rośnie około 200 potężnych okazów, wysadzonych jeszcze w 1896 roku.

Nieodłącznym elementem tego krajobrazu są grzyby, wśród których prym wiedzie chroniony sromotnik bezwstydny. Niezwykle ważne dla bioróżnorodności jest zalegające martwe drewno. Murszejące pnie stanowią idealne podłoże dla okazałych grzybów nadrzewnych (hubiaki, porki, czyrenie) oraz źródło życia dla wielu owadów.

Pomnikowe buki i ochrona starego drzewostanu

Wyróżnikiem tych terenów jest imponująca koncentracja starych drzew, posiadających wymiary pomnikowe. Dominują w tym zestawieniu monumentalne buki pospolite. Specjaliści zinwentaryzowali tu 129 buków liczących ponad 100 lat, w tym około 50 potężnych okazów przekraczających próg 150 lat. Jest to absolutnie rekordowa ilość na skalę całego województwa, skupiona głównie w leśnych oddziałach 70, 102 oraz 128.

Działania ochronne stanowią swoiste zadośćuczynienie za błędy z przeszłości. Wskazuje się, że w dawnym oddziale 103 rósł najstarszy w całym nadleśnictwie, ponad 170-letni las bukowy, który niestety został wycięty w całości zrębem zupełnym. Nadanie statusu rezerwatu trwale zabezpiecza ocalałe pomnikowe okazy przed wyrębem.

Różnorodność świata zwierząt i rzadkie kręgowce

Dzięki swojej mozaikowatości lasy te są ostoją dla 67 gatunków kręgowców, z czego 54 są objęte całkowitą ochroną. Mieszkańcami poszycia są liczne drobne ssaki, w tym orzesznica, ryjówka aksamitna i ryjówka malutka. Nocne niebo nad polanami patroluje aż osiem różnych gatunków nietoperzy. Stałymi bywalcami lasu są także duże zwierzęta łowne: jelenie, sarny, dziki, lisy oraz zające.

Awifauna (świat ptaków) obfituje tu w rzadkie gatunki. Można tu spotkać drapieżniki takie jak jastrząb, myszołów i pustułka, a także cenne gatunki mniejsze: muchołówkę małą, muchołówkę białoszyją, gąsiorka, siniaka, słowika czy turkawkę. Szczególną troską objęte są ptaki silnie zagrożone, do których należą bocian czarny i pszczołojad.

Osobną grupę stanowią owady i płazy, silnie uzależnione od mikroklimatu jarów. Ochronie podlegają tu rzadkie chrząszcze rozwijające się w martwym drewnie (zgniotek cynobrowy, szklarnik leśny) oraz cenne płazy, w tym żaba zwinka, ropucha szara i rzekotka drzewna.

Konsultacje społeczne i udostępnienie dla mieszkańców

Powołanie rezerwatu nie wiąże się z całkowitym zamknięciem lasu. Proces decyzyjny był poprzedzony szerokimi konsultacjami z lokalną społecznością, aby ochronę przyrody umiejętnie połączyć z rekreacją. W marcu 2026 roku odbyły się spotkania i oględziny terenowe z mieszkańcami okolicznych miejscowości, podczas których analizowano najpopularniejsze ścieżki.

Od 17 marca do 8 kwietnia 2026 roku prowadzono oficjalne konsultacje społeczne, pozwalające każdemu zgłosić uwagi do przebiegu granic. Efektem kompromisu jest regulamin, na mocy którego zieleń zostanie legalnie udostępniona dla ruchu pieszego i rowerowego. Odwiedzający będą mogli spacerować po wyznaczonych ścieżkach ze swoimi psami, a w wydzielonych strefach dopuszczony będzie również zbiór grzybów.

Jak podkreślają przedstawiciele Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, nadrzędnym sukcesem tego przedsięwzięcia jest gwarancja trwałej ochrony dla przyszłych pokoleń. Dzięki podjętym decyzjom, dzieci i wnuki będą mogły doświadczać dzikiego, naturalnego lasu dokładnie w takiej samej formie, w jakiej zapamiętali go ich ojcowie i dziadkowie.

Źródło: slaskie.travel, ksiazenice.com.pl