Układ urbanistyczny Miasteczka Śląskiego

Układ urbanistyczny Miasteczka Śląskiego (pierwotnie znanego jako Żyglińskie Gory, a następnie niemieckiego Georgenberg) stanowi cenne i fascynujące świadectwo wielowiekowej historii regionu. To niewielkie, ale niezwykle interesujące miasto w południowej Polsce, wchodzące w skład powiatu tarnogórskiego, którego terytorium obejmuje prężne województwo śląskie. Według danych z końcówki 2023 roku, miejscowość zamieszkiwało blisko 7 tysięcy osób, a jej rozwój od wieków nierozerwalnie związany był z przemysłem ciężkim, wydobywczym oraz dynamicznymi zmianami administracyjnymi.

Fot. Panorama Miasteczka Śląskiego z ok. 1908 roku.

Położenie geograficzne i podział administracyjny

Miasto usytuowane jest na północnym krańcu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, leżąc historycznie na obszarze kulturowym Górnego Śląska. Łączna powierzchnia gminy to ponad 67 kilometrów kwadratowych. Obecnie w granicach Miasteczka Śląskiego funkcjonują trzy kluczowe sołectwa, które w dużej mierze determinują obecny układ przestrzenny całej jednostki. Są to: Żyglin-Żyglinek (do 2021 roku pełniący funkcję dzielnicy), urokliwa Brynica oraz dawna osada górnicza Bibiela. Miasto charakteryzuje się dość rozległym sąsiedztwem, granicząc bezpośrednio z takimi gminami jak: Kalety, Ożarowice, Świerklaniec, powiatowe Tarnowskie Góry, gmina Tworóg (zaledwie na bardzo krótkim, stumetrowym odcinku) oraz miasto Woźniki.

Fot. Widok na stary ratusz w Miasteczku Śląskim (pocz. XX w.).

Ewolucja nazewnictwa na przestrzeni wieków

Od momentu oficjalnego powstania osady w pierwszej połowie XVI wieku nosiła ona staropolską nazwę Żyglińskie Gory, co w wolnym tłumaczeniu oznaczało po prostu „żyglińskie kopalnie”. Jednak w najważniejszym dokumencie lokacyjnym z dnia 23 kwietnia 1561 roku, ówczesny właściciel ziem, Jerzy Fryderyk von Ansbach, nadając prawa miejskie, postanowił wprowadzić niemiecką nazwę Georgenberg (oznaczającą „górę lub kopalnię świętego Jerzego”). Dopiero w XIX wieku w powszechnym użyciu zaczęła pojawiać się znana nam dziś nazwa Miasteczko, wskazująca po prostu na „małe miasto”. Historyczny i topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje tę miejscowość bezpośrednio we fragmencie „Georgenberg polnisch Miasteczko”. Co ciekawe, człon odróżniający – „Śląskie” – dodano do oficjalnej nazwy stosunkowo niedawno, bo dopiero w roku 1963.

Fot. Ulica Woźnicka w Miasteczku Śląskim na początku XX wieku.

Górnicze początki i zawiła historia osady

Początki dzisiejszego miasta sięgają odkrycia bogatych złóż rud kruszconośnych, w tym cennego ołowiu i srebra, dokonanego w latach 30. XVI wieku w okolicach starego Żyglina. Te odkrycia zdeterminowały powstanie i dalszy układ urbanistyczny osady. W 1562 roku Żyglińskie Góry uzyskały zaszczytny status wolnego miasta górniczego. Warto zaznaczyć, że w 1528 roku wydano tutaj słynny Ordunek Gorny, który przez wielu historyków i badaczy uważany jest za absolutnie pierwszą polską ustawę górniczą w dziejach.

Losy miejskie nie były jednak stabilne, a miejscowość ta trzykrotnie traciła swoje kluczowe przywileje. W 1808 roku zdegradowano ją do rangi osady targowej, by po drugiej wojnie światowej, w 1946 roku, stać się zwykłą gminą wiejską. Po wielu burzliwych przekształceniach administracyjnych, w tym okresie bycia osiedlem typu miejskiego oraz dzielnicą miasta Tarnowskie Góry (od 1975 roku), Miasteczko ostatecznie odzyskało pełnoprawny status miasta pierwszego stycznia 1995 roku.

Rozwój parafii i historyczne dziedzictwo kulturowe

Rozwój sieci osadniczej w regionie był nierozerwalnie związany z tworzeniem parafii. Już w 1253 roku w Żyglinie wybudowano pierwszy, drewniany kościół, który stanowił absolutne centrum życia ówczesnych mieszkańców. Na przestrzeni lat dawne probostwo żyglińskie obejmowało swym ogromnym zasięgiem nie tylko Miasteczko i sam Żyglin, ale również wsie i folwarki takie jak Chechło, Boruszowiec, Nakło, Kuźnię, zamek Świerklaniec, osadę Miotek, Kowoliki, Jędrysek czy pobliski Wymysłów.

Samo Miasteczko mogło poszczycić się własną świątynią wybudowaną z drewna przez miejscowych w 1666 roku (konsekrowaną w 1670 r. przez biskupa), do której z czasem, po wielu sporach administracyjnych w połowie XIX wieku, przeniesiono pełnoprawną siedzibę prężnej parafii.

Wpływ przemysłu w XX wieku na układ przestrzenny

W 1963 roku podjęto niezwykle ważną decyzję o budowie nowoczesnej huty cynku i ołowiu, co trwale zmieniło dotychczasowy układ urbanistyczny i profil demograficzny miejscowości. Uruchomienie zakładu w 1968 roku zapoczątkowało budowę nowych osiedli mieszkaniowych dla tysięcy osób, szkół, przedszkoli i nowoczesnego ośrodka zdrowia. Huta, choć początkowo generowała duże zanieczyszczenia zmuszając do wytyczenia specjalnych stref ochronnych, po latach modernizacji i wdrożeniu nowoczesnych procesów technologicznych (szczególnie w latach 90.), znacząco ograniczyła swoje negatywne oddziaływanie na środowisko.

Zabytki, pieczęcie i ślady dawnej świetności

Historyczne serce miasta do dziś przypomina o swoich korzeniach. Miasteczko od 1561 roku posiada prawo do używania reprezentacyjnego herbu, na którym widnieje święty Jerzy w srebrnej zbroi pokonujący czarnego smoka – wizerunek ten zdobi również lokalne pieczęcie urzędowe. Dla miłośników historii i aktywnej turystyki, ogromną gratką są pozostałości zatopionej w 1917 roku kopalni kruszców w Pasiekach. Teren ten został ostatnio zrewitalizowany i udostępniony zwiedzającym dzięki wytyczonym nowym trasom rowerowym. Innym ważnym symbolem historii jest replika głazu upamiętniająca odważną przysięgę Polskiej Organizacji Wojskowej z 1919 roku, która po burzliwych losach odnalazła swoje miejsce przed wejściem na teren miejscowej huty cynku.