Pałac Przerzeczyn Dolny
Pałac Przerzeczyn Dolny to niezwykle cenny zabytek architektury rezydencjonalnej o bardzo ciekawej i skomplikowanej historii, trwale wpisanej w losy ziem, jakie obejmuje dzisiejsze województwo dolnośląskie. Obiekt ten, zlokalizowany w sercu niewielkiej miejscowości, jest świadkiem wielu przemian własnościowych, ewolucji form architektonicznych oraz rozwoju lokalnego uzdrowiska, które przyniosło sławę temu urokliwemu zakątkowi na mapie kraju.
Dzieje majątku w XIX wieku i rozwój uzdrowiska
W 1830 roku rozległe włości w Przerzeczynie Dolnym znajdowały się w posiadaniu szlacheckiej rodziny. Właścicielem był wówczas Friedrich August Rudolf hrabia von Pfeil (ur. 1785 r., zm. 1830 r.), syn Friedricha Ludwiga. W tamtym okresie w wiosce oficjalnie wzmiankowano obecność pałacu z pięknym ogrodem, dużego folwarku, gorzelni, wiatraka oraz 39 domów. Miejscowość liczyła wówczas 286 mieszkańców, z czego zaledwie 22 osoby były wyznania katolickiego. Uwarunkowania religijne sprawiały, że kościół oraz szkoła ewangelicka znajdowały się w Przerzeczynie Górnym, natomiast katolicy musieli uczęszczać do kościoła w pobliskiej Niemczy.
Kilkanaście lat później, w 1845 roku, po śmierci męża, majątkiem zarządzała wdowa Antoinette hrabina von Pfeil z domu von Magnis (ur. 1792 r., zm. 1846 r.). Pod jej zarządem majątek rozwijał się niezwykle dynamicznie. Odnotowano wówczas w wiosce 48 domów i wzrost populacji do 351 osób. Na folwarku z sukcesem prowadzono hodowlę liczącą 880 owiec rasy merynos, a ważną gałęzią lokalnej gospodarki stało się nowoczesne sadownictwo. Równolegle z rozwojem rolnictwa kwitła działalność uzdrowiskowa. Już w 1802 roku obudowano cenne źródło wody siarczanowej i wzniesiono pierwszy, drewniany domek do zdrowotnych kąpieli leczniczych, a w 1825 roku otwarto w miejscowości dom zdrojowy, który po piętnastu latach został jeszcze bardziej rozbudowany.
Przemiany własnościowe w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku
W kolejnych dziesięcioleciach dobra ziemskie przechodziły w ręce kolejnych członków rodu. Zgodnie z zachowanymi księgami adresowymi z lat 1856–1876, posiadłością zarządzał porucznik Traugott hrabia von Pfeil. W 1886 roku właścicielem majątku został Markus hrabia von Pfeil. Ziemie te obejmowały wówczas 262 hektary, na które składało się: 180 hektarów żyznych pól uprawnych, 14 hektarów łąk, 60 hektarów lasów oraz tereny podwórzy gospodarczych i dróg. Inwentarz żywy folwarku obejmował 21 koni, 600 owiec, 14 świń i 50 sztuk bydła rogatego. W 1894 roku Markus von Pfeil oddał swój majątek w dzierżawę dla L. M. Vietora pochodzącego z miejscowości Nowa Wieś Niemczańska.
Na początku XX wieku, w 1902 roku, jako pełnoprawny właściciel dóbr rycerskich figurował Hans Friedrich Gustav Günther hrabia von Pfeil und Klein-Ellguth z Krzyżowic (ur. 1863 r., zm. 1939 r.). Za jego czasów, na początku lat dwudziestych ubiegłego stulecia, rozległy majątek został przekazany młodszemu bratu, którym był Friedrich Benno Eryk (ur. 1874 r.). Jego przedwczesna śmierć w 1924 roku sprawiła, że posiadłość w spadku otrzymał jego niepełnoletni syn Ewald Friedrich Hermann Hugo (ur. 1909 r.). Funkcję głównej opiekunki i zarządcy dóbr pełniła wówczas wdowa Eva z domu baronówna von Salza und Lichtenau.
Okres międzywojenny i powojenne losy rezydencji
Rodzinne tragedie nie omijały rodu von Pfeil. Po śmierci Ewalda w 1936 roku, ogromne dobra przeszły na własność jego młodszego brata Sigurda Friedricha Augusta Wilhelma (ur. 1922 r.). Ze względu na małoletniość spadkobiercy, wdowa Eva hrabina von Pfeil ponownie objęła prawną opiekę nad włościami. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej majątek skurczył się nieznacznie do 247,27 hektara. Zakończenie działań wojennych przyniosło radykalne zmiany ustrojowe. Znacjonalizowany majątek Przerzeczyn Dolny, podobnie jak i Górny, przejęło nowo powstałe państwo polskie. Posiadłość oddano w zarząd Państwowemu Ośrodkowi Hodowli Zarodowej, a w zabytkowych wnętrzach dworu urządzono biura przedsiębiorstwa oraz przedszkole dla dzieci pracowników, które funkcjonowało tam jeszcze w 1990 roku. Współcześnie obiekt znajduje się w rękach prywatnych, nie jest użytkowany, a jego zewnętrzną bryłę można podziwiać jedynie z dystansu.
Architektura pierwotnego dworu i współczesnego pałacu
Pierwotna rezydencja o obronnym charakterze została wzniesiona w tym miejscu już w 1609 roku. Zachowane do dziś archiwalne fotografie ukazują murowany, dwukondygnacyjny pałac o przynajmniej dwóch skrzydłach, nakryty dachami dwuspadowymi z powiekami. W jednym ze skrzydeł znajdowały się potężne, kwadratowe wieże, a całą bryłę ozdabiał wydatny gzyms i okienne opaski. Budowla ta została jednak rozebrana na początku XX wieku na wyraźne polecenie ówczesnego właściciela, Hansa Friedricha Gustava Günthera.
W miejscu historycznego dworu około 1906 roku wzniesiono nową, istniejącą do dziś rezydencję o charakterze rozłożystej willi. Ten nowy, potynkowany obiekt murowany z cegły, został założony na planie zbliżonym do prostokąta, z bryłą silnie urozmaiconą przez liczne, wysunięte ryzality. Jest to budynek podpiwniczony, dwu i trzykondygnacyjny, nakryty malowniczym, wysokim dachem wielospadowym. Główne wejście do wnętrza poprzedza reprezentacyjny, niewielki portyk kolumnowy podtrzymujący balkon. Prawdziwą dominantą architektoniczną jest masywna, kwadratowa wieża wtopiona w korpus budynku. W jej struktury wmurowano cenną, zabytkową tablicę przeniesioną z poprzedniej siedziby. Znajduje się na niej zabytkowy kartusz herbowy rodu von Pfeil oraz data wskazująca na rok 1609.
Źródło: www.palaceslaska.pl
