Pałac Przerzeczyn Górny

Pałac Przerzeczyn Górny, znany w dawnych czasach pod niemiecką nazwą Ober Dirsdorf, to dziś niestety obiekt historyczny, który możemy podziwiać jedynie na archiwalnych fotografiach. Ta nieistniejąca już, wspaniała rezydencja usytuowana była na obszarze, jakim jest dzisiejsze województwo dolnośląskie. Mimo że po dawnym pałacu i jego rozbudowanym zapleczu gospodarczym nie pozostało wiele śladów, to historia tego miejsca oraz władającego nim rodu von Pfeil jest niezwykle interesująca i trwale wpisuje się w dzieje całego regionu.

Rozwój majątku w Przerzeczynie Górnym w XIX wieku

W 1830 roku rozległy majątek ziemski należał do Friedricha Ludwiga Karla hrabiego Pfeil auf Ellguth. W ówczesnej miejscowości znajdował się okazały pałac z dużym folwarkiem, 51 domów mieszkalnych, wolne sołectwo, ewangelicki kościół, ewangelicka szkoła, wiatrak, cegielnia oraz gorzelnia. Osadę tę zamieszkiwało dokładnie 376 osób, z czego zaledwie 13 mieszkańców było wyznania katolickiego (katolicy przynależeli do pobliskiej parafii w Niemczy). Piętnaście lat później, w 1845 roku, właścicielem wszystkich dóbr wciąż pozostawał Friedrich Ludwig Karl hrabia Pfeil. W tym czasie wieś rozrosła się do 65 domostw, a liczba mieszkańców wzrosła do 468 osób (w tym 32 katolików). Uruchomiono wówczas dodatkowo dwa młyny wodne. Na folwarku z dużym sukcesem hodowano m.in. 1154 szlachetne owce merynosy, co przynosiło majątkowi znaczne zyski.

Po śmierci Friedricha Ludwiga Karla w 1857 roku, cały majątek objął Friedrich Fabian hrabia von Pfeil und Klein Ellguth (ur. 1804 r., zm. 1884 r.) pochodzący z Wilczyc zlokalizowanych niedaleko Wrocławia. Jeszcze przed swoją śmiercią, w 1884 roku, Friedrich Fabian postanowił utworzyć dwa oddzielne fideikomisy. Pierwszym ordynatem na Górnym Przerzeczynie został mianowany jego najstarszy syn, Friedrich Fabian Leopold (ur. 1848 r., zm. 1891 r.), podczas gdy główny majorat Wilczyce otrzymał drugi z synów, którym był Friedrich Wilhelm Adalbert (ur. 1849 r., zm. 1910 r.).

Dalsze losy posiadłości i ordynacji na przełomie wieków

Zgodnie z zachowanymi księgami adresowymi z 1886 roku właścicielem majątku w Przerzeczynie Górnym był rotmistrz Friedrich hrabia von Pfeil. Jego posiadłość liczyła wówczas imponujące 270 hektarów, w skład których wchodziło 182 hektarów żyznych pól uprawnych, 21 hektarów łąk, 59 hektarów lasów, 4 hektary stawów oraz 4 hektary dróg, podwórzy gospodarczych i innych użytków. W inwentarzu folwarku znajdowało się 19 koni, 650 owiec, 14 świń i 60 sztuk bydła rogatego. Po przedwczesnej śmierci brata w 1891 roku dobra te objął trzeci z synów Friedricha Fabiana – Friedrich Fabian Ludwig (ur. 1852 r.), stając się II ordynatem majątku. W 1905 roku jego posiadłość liczyła nadal 270 hektarów. Ponieważ zmarły między 1912 a 1917 rokiem Friedrich Fabian Ludwig nie pozostawił po sobie żadnych potomków, III ordynatem majoratu został jego rodzony bratanek, Friedrich Wilhelm Fabian Karl (ur. 1888 r., zm. 1946 r.).

Pod rządami nowego właściciela, w 1921 roku, powierzchnia dóbr wzrosła do 323,75 hektara. Zgodnie z oficjalną księgą adresową z 1937 roku, Friedrich Wilhelm wciąż zarządzał majątkiem liczącym 328,36 hektara, w tym 207,84 hektarami pól uprawnych oraz blisko 64 hektarami lasów. W rękach Friedricha Wilhelma dobra te pozostały aż do dramatycznego końca II wojny światowej. Pod koniec wojny właściciel majoratu trafił do sowieckiej niewoli i zmarł w odległej Karelii w 1946 roku.

Tragiczny koniec pałacu i powojenna degradacja zabudowań

Zakończenie działań zbrojnych w 1945 roku przyniosło natychmiastowe upaństwowienie całego majątku. Posiadłość przejęło odradzające się państwo polskie. W potężnych wnętrzach zabytkowego pałacu w niedługim czasie urządzono duży dom dziecka. Niestety, piękna rezydencja doszczętnie spłonęła w 1959 roku. Władze nie podjęły żadnej próby uratowania czy odbudowy zabytkowego budynku, a jego ponura ruina została ostatecznie rozebrana w kolejnych dekadach, przez co dzisiaj niezwykle trudno znaleźć jakiekolwiek ślady po pałacowych fundamentach.

Rozległe zabudowania gospodarcze dawnego folwarku znalazły się natomiast w gestii Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej z oficjalną siedzibą w Przerzeczynie Dolnym. Po nieuchronnym upadku tego przedsiębiorstwa państwowego w okresie transformacji ustrojowej, budynki przeszły pod nadzór Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Niestety, nieużytkowane, potężne gmachy gospodarcze sukcesywnie niszczały i były systematycznie wyburzane. W 2003 roku rozebrano nawet wielki, czterokondygnacyjny spichlerz barokowy. Współcześnie po tętniącym niegdyś życiem majątku pozostała jedynie pusta przestrzeń zlokalizowana na południe i zachód od ulicy Batalionów Chłopskich.

Architektura i historyczny wygląd zniszczonej rezydencji

Wygląd tej wspaniałej, nieistniejącej już dzisiaj rezydencji można odtworzyć i opisać wyłącznie na podstawie ocalałych starych widokówek i fotografii. Pałac został ufundowany około 1860 roku przez Friedricha Fabiana hrabiego von Pfeil und Klein Ellguth w miejscu znacznie starszej siedziby szlacheckiej. Przed 1945 rokiem była to okazała, dwukondygnacyjna, murowana i otynkowana budowla, wzniesiona na klasycznym planie prostokąta, nakryta niskim dachem czterospadowym.

Frontowa fasada zachodnia prezentowała się bardzo dostojnie i posiadała aż dziewięć osi. W jej centralnej części znajdował się dominujący, trzyosiowy ryzalit mieszczący wejście główne, zwieńczony klasycznym, trójkątnym przyczółkiem. Ciekawostką architektoniczną jest fakt, że elewacja ogrodowa zlokalizowana po stronie wschodniej była wyłącznie siedmioosiowa, choć również posiadała centralny ryzalit, w którym umieszczono drugie wejście poprzedzone eleganckim, kolumnowo-filarowym portykiem. Obie elewacje bogato zdobiono detalami: zastosowano w nich boniowanie, wydatne gzymsy wieńczące z motywem kostkowym oraz ozdobne gzymsy kordonowe oddzielające poszczególne kondygnacje. Okna przyziemia posiadały proste, geometryczne opaski, podczas gdy okna na piętrze były dodatkowo akcentowane kunsztownymi nadokiennikami. Przed głównym frontem pałacu rozciągał się duży, starannie utrzymany gazon.

Źródło: www.palaceslaska.pl