Pomnik upamiętniający mieszkańców przysiółka Czanieckich w Rycerce Górnej

Pomnik upamiętniający pacyfikację przysiółka Czanieckich w Rycerce Górnej to niezwykle ważne miejsce na historycznej mapie regionu. Znajduje się on w miejscowości Rycerka Górna, a terytorialnie obszar ten obejmuje województwo śląskie. Obiekt ten jest hołdem oddanym dziesięciu cywilnym ofiarom brutalnej akcji odwetowej przeprowadzonej przez wojska niemieckie 7 kwietnia 1945 roku. Monument stanowi wyraźny dowód na niezłomność lokalnej społeczności oraz jest trwałą formą przekazywania prawdy historycznej i patriotycznych wartości kolejnym pokoleniom.

Przebieg dramatycznych zdarzeń z kwietnia 1945 roku

Masakra wydarzyła się na krótko przed ostatecznym wyzwoleniem tych terenów. 6 kwietnia 1945 roku do wsi dotarł niewielki oddział żołnierzy niemieckich, który zajął pozycje na przysiółku Czanieckich. Następnego dnia o świcie zgrupowanie to zostało niespodziewanie zaatakowane przez sowieckich partyzantów, których poprowadzili dwaj miejscowi przewodnicy. Atak został jednak szybko opanowany, a napastnicy zmuszeni do odwrotu. W akcie zemsty okupanci zastosowali bezwzględną zasadę odpowiedzialności zbiorowej. Niemcy użyli granatów oraz broni palnej, paląc doszczętnie od dwudziestu do dwudziestu dwóch domostw i okolicznych zabudowań gospodarczych. Śmierć w płomieniach lub od kul poniosło dziesięć niewinnych osób: Antoni i Wiktoria Płoskonkowie z córkami Heleną i Marianną, Karol i Julia Szczotkowie z synem Antonim, Franciszek Słowiak, Karolina Biernat oraz Karolina Zeman. Ciała tragicznie zmarłych ofiar pochowano we wspólnej mogile, która znajduje się na cmentarzu w miejscowości Rajcza (grób zbiorowy wojenny osób pomagającym polskim partyzantom w Rajczy). Jeszcze tego samego dnia, około godziny dziewiątej, do wsi wkroczyła Armia Czerwona, wymuszając wycofanie się sił niemieckich 10 kwietnia.

Cudowne ocalenie w relacjach świadków

Tragedia ta silnie naznaczyła ocalałych mieszkańców, a przekazywane opowieści ukazują bezmiar ówczesnego okrucieństwa. Niezwykle poruszające świadectwo przekazała Iwona Biegun, będąca wnuczką Franciszki Stańco. Z jej rodzinnej relacji wynika, że bliscy przetrwali pacyfikację wyłącznie dlatego, iż w najgorszym momencie przebywali poza swoim domostwem. Po powrocie na miejsce zastali jedynie dymiące zgliszcza. Z ich rodzinnego budynku ocalała wyłącznie jedna ściana, na której niezmiennie wisiał obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, całkowicie nietknięty przez niszczycielski ogień. Dla ocalałych wydarzenie to zostało odczytane jako znak szczególnej opieki oraz symbol przetrwania, dający wiarę, że okrucieństwo nie zwycięży nadziei.

Inicjatywa budowy i twórcy miejsca pamięci

Realizacja projektu upamiętniającego zamordowanych to wielki sukces współpracy mieszkańców i lokalnych władz. Głównym pomysłodawcą i inicjatorem powstania pomnika był sołtys Tomasz Nowacki. Przedsięwzięcie to aktywnie wspierali miejscowy proboszcz Krzysztof Sordyl, wójt Dariusz Płoskonka, a także Maria Popławska, Ewa Dziergas, Józef Biernat, Andrzej Harmata, Zbigniew Paciorek oraz Wojciech Bednarz. Kamienną rzeźbę monumentu precyzyjnie wykonał miejscowy artysta Władysław Zoń. Główna tablica informacyjna na pomniku została ufundowana przez oddziałowe biuro Instytutu Pamięci Narodowej, którego siedzibą są Katowice.

Uroczystości osiemdziesiątej rocznicy pacyfikacji

Centralne obchody odsłonięcia pomnika odbyły się 15 czerwca 2025 roku i zgromadziły tłumy ludzi. Wydarzenie rozpoczęło się uroczystą mszą świętą, którą koncelebrował ksiądz Grzegorz Gruszecki reprezentujący biskupa oraz miasto Żywiec. Po zakończeniu eucharystii zgromadzeni uczestnicy przeszli w długiej procesji przed nowy obelisk. Symbolicznego aktu odsłonięcia dokonali przedstawiciele rodzin pomordowanych, Józef Cokot i Antoni Czaniecki. Następnie oficer odczytał wzruszający apel pamięci, a stacjonująca na co dzień w mieście Bielsko-Biała kompania honorowa osiemnastego batalionu powietrznodesantowego oddała salwę honorową. Dopełnieniem całości był starannie przygotowany montaż słowno-muzyczny w wykonaniu uczniów miejscowej szkoły podstawowej imienia Karola Wojtyły, przypominający o ogromnej wartości pokoju i pamięci tożsamościowej.

Źródło: katowice.ipn.gov.pl / diecezja.bielsko.pl