Jezioro Jeziorak
Jezioro Jeziorak (potocznie Jeziorak Duży, historycznie Gizerek, Jezierzyce, niem. Geserich See) to imponujące jezioro rynnowe w Polsce. Położone jest w województwie warmińsko-mazurskim, w granicach powiatu iławskiego. Terytorialnie dzieli się pomiędzy Iławę oraz gminy Zalewo i Iława. Z długością sięgającą 27,45 km nosi miano najdłuższego naturalnego zbiornika w kraju. Plasuje się również na szóstej pozycji w Polsce pod względem powierzchni, która według najnowszych szacunków wynosi od 31,52 km² do 34,60 km². W regionie ustępuje wielkością tylko Śniardwom i Mamrom.
Historia i pochodzenie nazwy akwenu
Na przestrzeni dziejów nazewnictwo jeziora ulegało licznym przeobrażeniom. W dokumentach historycznych figurują nazwy: Geserich (1317), Geyserich (1327), Geiserich (1333), Gesericht (1557), Geeserich (1595) i wreszcie Geserich See (1926). Językoznawcy wywodzą tę nazwę z dawnego języka pruskiego, od słowa "geeysa", które oznaczało czaplę. Pierwotne znaczenie to zatem Jezioro Czaple, co ma bezpośrednie odzwierciedlenie w do dziś funkcjonującej nazwie jednej z lokalnych wysp – Czaplak.
Ukształtowanie terenu i parametry morfometryczne
Z punktu widzenia regionalizacji fizycznogeograficznej, woda ta leży na Równinie Iławskiej i w małej części na Pojezierzu Dzierzgońsko-Morąskim. Akwen wyróżnia się wysokimi i stromymi brzegami, co stanowi typowy element rzeźby polodowcowej jezior rynnowych. Zachodni i częściowo wschodni brzeg pokrywają gęste lasy iglaste, podczas gdy na pozostałych odcinkach dominują łąki, pola uprawne i mniejsze zadrzewienia. Średnia głębokość wynosi około 4 m, a najgłębsze zanotowane miejsce osiąga 12,9 m. Ze względu na brak pełnego uwarstwienia termicznego latem, woda należy do III klasy czystości z II kategorią podatności na degradację.
Szlaki żeglowne i kanały łączące
Ten rozległy obszar to kluczowy węzeł komunikacji wodnej i nieodłączna część systemu, na który składa się m.in. Kanał Elbląski. Oś akwenu biegnie z północy na południe, by w środkowym odcinku zmienić bieg na południowy wschód i zachód. Część północna dzieli się na dwie potężne zatoki. Przez odnogę północną i Kanał Dobrzycki wodniacy mogą przedostać się na jezioro Ewingi. Z kolei poprzez wschodnią zatokę Kraga i jezioro Dauby otwiera się wejście na Kanał Iławski, skąd droga wodna prowadzi do Miłomłyna, a następnie systemem unikatowych pochylni wprost do Elbląga i docelowo na Zalew Wiślany. Akwen posiada też bezpośrednie połączenie z Małym Jeziorakiem w centrum Iławy.
Bogactwo wysp i wysepek
Wyróżnikiem tego polodowcowego krajobrazu są liczne formacje wyspowe. Łącznie jest ich 17, a zajmują obszar aż 230 hektarów. Do najważniejszych należą:
- Wielka Żuława (82,4 ha) – największa wyspa śródlądowa w Polsce, kryjąca relikty krzyżackiej strażnicy i wczesnośredniowiecznego grodu, połączona z Iławą przeprawą promową.
- Bukowiec (62 ha) – duża wyspa z neolitycznym grodziskiem, połączona z lądem w miejscowości Wieprz zabytkową groblą wybudowaną w 1938 roku.
- Czaplak (43 ha) – użytek ekologiczny chroniący siedliska rzadkich zwierząt i boru chrobotkowego, na który można dostać się piaszczystym brodem.
- Zielony Ostrów (27,2 ha) – sąsiaduje z najgłębszym punktem jeziora i kusi dziką plażą potocznie zwaną "Hawaje".
- Lipowy Ostrów (13,8 ha) – owiana starymi legendami o nieszczęśliwych kochankach wyspa z malowniczą przystanią na Cypelku Buraczkowym.
- Gierczak Duży (8,18 ha) i Gierczak Mały (3,43 ha) – położone w centralnej części akwenu, dawniej tworzące jeden połączony ląd (Rohr Werder).
- Kobieciak (1,38 ha) – średniowieczna wyspa, do której w dawnych wiekach prowadził z lądu drewniany most.
- Wyspa Pustelnia (0,22 ha) – mały, okrągły skrawek lądu, przy którym w czasie spływów kajakowych w latach 50. i 70. obozował Karol Wojtyła.
- Pozostałe wysepki i kępy, w tym Polajńska Kępa, Rybackie Kępy Południowe i Północne, Mała Żuławka (Wyspa Miłości), Rajka, Kępka oraz najmniejsza Kuklina (0,01 ha). Na Wyspie Miłości w 1973 roku wybudowano most na potrzeby filmu "Gniazdo".
Zatoki, półwyspy i cieśniny
Urozmaicona linia brzegowa jeziora tworzy fascynujący układ nawigacyjny. Rozległe zatoki stanowią naturalne porty dla jachtów. Wśród najważniejszych wymienia się zatokę Polajńską, zatokę Rudnia, Kraga, Zimny Kąt, Śmierdwy, zatokę Smolną i Sarnówek. W północno-zachodniej części wyróżnia się Zatoka Widłągi, dzieląca się na mniejsze akweny: Mały Widłążek, zatokę Bucką, Porębską i na Świerki.
Rozbudowany system hydrologiczny łączy się licznymi cieśninami, z których żeglarze najczęściej pokonują Cieśninę Matycką, Bramę Pomielińską, Bramę Płaską, Płytką Cieśninę i Cieśninę Widłąską. W wodę wcinają się rozległe półwyspy: Bukowiec, Półwysep Świerkowy, Krzywy Róg oraz Półwysep Nieprzyjazny.
Ochrona przyrody i walory ekologiczne
Wody akwenu oraz otaczające je bory wchodzą w skład Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego. Ustanowiono tu ścisłą ostoję ptasią Lasy Iławskie oraz specjalny obszar ochrony siedlisk Ostoja Iławska. Dzikie trzcinowiska to doskonałe miejsce do lęgu dla kormoranów, perkozów, żurawi, błotniaków stawowych, rybołowów oraz potężnego bielika. Lasy wokół wsi Siemiany cechują się unikalnym mikroklimatem, który wspomaga terapię schorzeń dróg oddechowych.
Doskonałe warunki dla wędkarzy i sportów wodnych
Zróżnicowane dno, rozliczne wyspy i rynnowa misa jeziorna czynią ten obszar doskonałym łowiskiem. Pasjonaci wędkowania mogą tu złowić sandacza, suma, dorodnego szczupaka, rzadkiego węgorza, a także leszcza, lina, karasia, okonia i karpia. Wędkowanie z łodzi dozwolone jest od początku czerwca do końca listopada, natomiast z brzegu – po uwzględnieniu okresów ochronnych – przez cały okrągły rok.
Dla fanów żeglarstwa akwen ten stanowi absolutną czołówkę na mapie Polski. W Iławie i Siemianach prosperują nowoczesne ekomariny oraz tradycyjne przystanie jachtowe, jak "Pod Omegą" czy "Port 110". Wodniacy mają do dyspozycji dziesiątki pływających pomostów (tak zwanych bindug), wyposażonych w zaplecze sanitarne. Ewenementem w skali kraju jest pływająca po tafli jednostka asenizacyjna, regularnie odbierająca nieczystości od załóg stacjonujących jachtów, dbając tym samym o wysoką higienę ekosystemu.
Ślady w literaturze i kulturze masowej
Tajemnicze zakamarki, ruiny krzyżackie i labirynty zatok były wielką inspiracją dla twórców. Pisarz Zbigniew Nienacki uczynił z tego akwenu arenę wydarzeń w swoich słynnych książkach młodzieżowych. To w tych okolicach toczy się fabuła takich powieści jak "Nowe przygody Pana Samochodzika", "Pan Samochodzik i Niewidzialni" czy "Pan Samochodzik i złota rękawica". Kultowe historie o poszukiwaniu dawnych skarbów na zawsze wpisały to miejsce do klasyki polskiej popkultury, czyniąc je wymarzoną destynacją dla miłośników natury, sportu i historii.
Źródło: wikipedia.org, national-geographic.pl
