Tunel wąskotorowy w Szklarach

Tunel wąskotorowy w Szklarach to niezwykły zabytek techniki i jedyny czynny tunel na kolejach wąskotorowych w Polsce, znajdujący się w województwie podkarpackim. Ten historyczny obiekt, liczący już ponad 120 lat, stanowi kluczowy element trasy turystycznej znanej pod nazwą Przeworska Kolej Dojazdowa "Pogórzanin". Najdłuższy w Europie tunel wąskotorowy zachwyca swoją oryginalną konstrukcją, przetrwał nienaruszony obie wojny światowe, a w 2026 roku zyskał nowy status ochrony jako element europejskiej sieci ekologicznej.

Historia budowy i projekt

Koncepcja budowy linii kolei wąskotorowej łączącej Przeworsk z miejscowością Dynów narodziła się jeszcze w czasach monarchii austro-węgierskiej. Głównym celem inwestycji była obsługa prężnie rozwijającej się cukrowni. Całą trasę wybudowano w latach 1902–1904, podczas gdy sam tunel powstawał równolegle w latach 1903–1904. Pracami projektowymi kierował inżynier Maurycy Machalski, specjalista z Krajowego Biura Kolejowego we Lwowie.

Budowla została precyzyjnie wkomponowana w ukształtowanie terenu, a dokładnie zlokalizowano ją pod Szklarską Górą, pomiędzy 35,324 a 35,923 kilometrem malowniczej linii wąskotorowej. Dzięki rzetelnemu rzemiosłu, tunel ten do dziś stanowi pomnik ówczesnej inżynierii.

Konstrukcja i parametry techniczne

Imponujące są wymiary tej historycznej budowli. Zależnie od badanych źródeł, długość tunelu wynosi od 599,37 metra (według pierwotnej dokumentacji projektowej) do 600, a nawet 602 metrów. Szerokość obiektu to 4,3 metra, a jego wysokość sięga 4,7 metra. Gruby naziom nad sklepieniem dochodzi miejscami do 37 metrów, co znakomicie obrazuje skalę trudności prac prowadzonych na początku XX wieku.

Solidną obudowę wykonano z twardego kamienia, głównie piaskowca, natomiast sklepienie dodatkowo wzmocniono blokami z prefabrykowanego betonu. Ciekawym detalem inżynieryjnym są specjalne wnęki, nazywane nyżami, które rozmieszczono po obu stronach ścian tunelu. Pełniły one podwójną funkcję. Stanowiły bezpieczne schronienie dla pracowników podczas przejazdu pociągu, a także służyły jako miejsca przygotowane pod ewentualne podłożenie ładunków wybuchowych na wypadek konieczności strategicznego wysadzenia przeprawy.

Atrakcja turystyczna i ochrona przyrody

Współcześnie obiekt w gminie Hyżne jest jedną z największych atrakcji turystycznych regionu Podkarpacia. Przyciąga pasjonatów kolejnictwa, historyków oraz fotografów. Niezwykłe widowisko ma tam miejsce w okresie zimowym. Przeciekająca woda po zamarznięciu tworzy zapierające dech naturalne formy lodowych nacieków. W celu ograniczenia tego zjawiska i powstawania zwisających sopli lodu, w 1905 roku zamontowano masywne, drewniane bramy wlotowe, z których ocalały jedynie drobne fragmenty.

W 2026 roku ten unikalny teren został wpisany do europejskiego programu ochrony przyrody Natura 2000. Decyzja ta podyktowana była obecnością rzadkich gatunków. Tunel figuruje obecnie jako specjalny obszar ochrony siedlisk nietoperzy, oznaczony kodem PLH180056.

Plany renowacji i odzyskanie dawnego blasku

Zabytkowa infrastruktura wkrótce odzyska swój pierwotny wygląd. Zarządcy kolejki pozyskali kwotę 80 tysięcy złotych z puli dotacji przyznanych przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Głównym celem zaplanowanych prac konserwatorskich oraz restauratorskich jest precyzyjna rekonstrukcja historycznych, drewnianych wrót na wlotach tunelu.

Niedawno podczas prac porządkowych odkryto i udrożniono historyczny, oryginalny kanał odwadniający. System został w pełni wyremontowany, dzięki czemu na nowo zabezpiecza tunel przed gromadzącą się wodą. Dzięki przyznanym środkom oraz zaangażowaniu ekspertów, najdłuższy w Europie tunel wąskotorowy będzie dalej odpowiednio chroniony, zachowując cenne dziedzictwo techniczne regionu dla przyszłych turystów.