Tablica upamiętniająca bitwę insurekcji kościuszkowskiej pod Zagajem

Tablica upamiętniająca bitwę insurekcji kościuszkowskiej pod Zagajem znajduje się w miejscu, gdzie 24 maja 1794 roku doszło do starcia polskiej kawalerii z wojskami rosyjskimi generała Fiodora Denisowa. Potyczka ta była częścią kampanii prowadzonej przez Tadeusza Kościuszkę, który po ogłoszeniu uniwersału połanieckiego ruszył w pościg za siłami nieprzyjaciela. Choć starcie pod Zagajem miało charakter lokalny, miało duże znaczenie strategiczne – otworzyło bowiem drogę do dalszego marszu wojsk polskich w kierunku Jędrzejowa.

Bitwa pod Zagajem – tło historyczne

W maju 1794 roku Tadeusz Kościuszko prowadził działania zbrojne przeciwko armii rosyjskiej, dowodzonej przez generała Denisowa. Po nieudanej pogoni za Rosjanami z Połańca Kościuszko zatrzymał swoje oddziały pod Sieczkowem, gdzie połączył się z dywizją generała Grochowskiego, liczącą około 6500 żołnierzy. W kolejnych dniach jego wojska przesuwały się w kierunku Borkowa, Gortatowic i Sędziejowic, próbując odnaleźć wroga.

W celu rozpoznania ruchów przeciwnika Kościuszko wysłał II Małopolską Brygadę Kawalerii Narodowej. To właśnie ona natknęła się 24 maja w okolicach wsi Zagaje na tylną straż kozacką generała Denisowa. W krótkiej, lecz zaciętej potyczce około 120 polskich kawalerzystów odparło Rosjan, odnosząc lokalne zwycięstwo.

Miejsce walki i wspólna mogiła

Po zakończeniu bitwy mieszkańcy wsi pochowali poległych żołnierzy obu stron w jednej mogile, znajdującej się przy drodze Zagaje–Łysaków. Według przekazów ustnych jeszcze w latach 30. XX wieku w miejscu tym stał drewniany krzyż, który po II wojnie światowej uległ zniszczeniu podczas podziału gruntów folwarcznych.

Dopiero w 2015 roku mieszkańcy Zagaja i lokalne władze postawili w tym miejscu nowy krzyż oraz tablicę pamiątkową, która upamiętnia zarówno bohaterów potyczki, jak i wydarzenia z 1794 roku. Tablica stała się częścią lokalnego szlaku historycznego poświęconego insurekcji kościuszkowskiej.

Znaczenie bitwy dla kampanii kościuszkowskiej

Zwycięska potyczka pod Zagajem miała istotne znaczenie dla dalszych działań Kościuszki. Upewniony, że okolica została oczyszczona z wojsk rosyjskich, Naczelnik 25 maja przesunął swoje oddziały w stronę Mierzawy, zakładając obóz w Konarach i Przyłęku. Kilka dni później ruszył na Jędrzejów, kontynuując ofensywę przeciwko siłom rosyjsko-pruskim.

Pamięć o bohaterach

Dziś tablica upamiętniająca bitwę pod Zagajem jest ważnym miejscem pamięci narodowej, przypominającym o ofiarności i męstwie żołnierzy walczących w obronie niepodległości. Współcześnie odwiedzają ją mieszkańcy regionu, uczniowie oraz pasjonaci historii. To symboliczny punkt na mapie walk insurekcji kościuszkowskiej, będący świadectwem patriotyzmu i niezłomności polskiego ducha w trudnych czasach końca XVIII wieku.