Dom Drzewiarza w Augustowie
Dom Drzewiarza w Augustowie to jeden z najbardziej fascynujących i unikalnych pod względem architektonicznym obiektów, jakie ma do zaoferowania turystom i mieszkańcom województwo podlaskie. Ten wspaniały, w całości drewniany budynek, wzniesiony w rzadko spotykanym na tych terenach stylu zakopiańskim, stanowi materialne świadectwo niezwykle bogatej przeszłości przemysłowej i kulturalnej regionu. Zlokalizowany w urokliwym mieście Augustów, przez wiele dziesięcioleci tętnił życiem, pełniąc rolę najważniejszego centrum integracji lokalnej społeczności robotniczej. Jego skomplikowane i wielowątkowe losy idealnie odzwierciedlają historyczne przemiany, jakie przechodziła cała ojcza ziemia na przestrzeni niemal całego dwudziestego wieku, od czasów przedwojennych, poprzez trudny okres powojenny, aż po współczesne wyzwania związane z ochroną lokalnego dziedzictwa.
Dokładna lokalizacja i malownicze otoczenie drewnianego obiektu
Zabytkowy budynek mieści się pod adresem przy ulicy Tartacznej 19, która administracyjnie przynależy do znanej dzielnicy Lipowiec. Przestrzeń ta przez lata intensywnie ewoluowała, jednak obiekt nadal zachował swój wyjątkowy, mocno zakorzeniony w krajobrazie charakter. Niezwykle ważnym elementem orientacyjnym w przestrzeni miejskiej jest fakt, że drewniana budowla sąsiaduje bezpośrednio z budynkami, w których obecnie funkcjonuje Szkoła Podstawowa nr 6. Dodatkowym, niezaprzeczalnym atutem tej konkretnej lokalizacji jest to, że zaledwie krótki spacer dzieli ten niezwykły zabytek od przepięknego i popularnego akwenu, jakim bez wątpienia jest pobliskie Jezioro Białe. Bliskość krystalicznie czystych wód oraz otaczających je majestatycznych lasów sprawia, że cały ten zurbanizowany niegdyś teren stanowi dzisiaj wymarzone miejsce do długich spacerów i odkrywania mniej oczywistych zakątków miasta.
Geneza powstania świetlicy robotniczej i wyjątkowy styl architektoniczny
Obiekt ten został oficjalnie i uroczyście oddany do powszechnego użytku w 1937 roku, zaledwie kilka lat przed tragicznym wybuchem drugiej wojny światowej. Pierwotnie jego główną, zaplanowaną funkcją było służenie jako przestronna i bardzo nowoczesna świetlica, zlokalizowana na dynamicznie rozrastającym się osiedlu robotniczym zorganizowanym przy potężnym tartaku. Całą konstrukcję wzniesiono z najwyższej jakości surowca naturalnego, którego obficie i tanio dostarczała legendarna Puszcza Augustowska. Największym zaskoczeniem dla współczesnych badaczy architektury jest jednak to, że budynek od samego początku zaprojektowano i starannie zbudowano w czystym stylu zakopiańskim. Styl ten w polskim dwudziestoleciu międzywojennym był bardzo mocno promowany przez władze i traktowany przez ówczesne elity artystyczne jako jedyny prawdziwie polski styl narodowy. Dodatkowym, czysto inżynieryjnym argumentem przemawiającym za jego bezpośrednim zastosowaniem były charakterystyczne, bardzo mocno spadziste dachy. Okazały się one niezwykle praktyczne, ponieważ doskonale sprawdzały się w mroźnym i bardzo śnieżnym klimacie, z którego od dziesięcioleci słynęła historyczna Suwalszczyzna. Zresztą w bardzo podobnej estetyce wizualnej wznoszono wówczas również inne przyległe budynki mieszkalne osiedla oraz reprezentacyjne obiekty służące administracji tartaku, które masowo powstawały w dzielnicy na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych dwudziestego wieku.
Wielorakie nazwy własne i bogata ewolucja lokalnych instytucji
Na przestrzeni minionych, burzliwych dekad, w ścisłej zależności od aktualnej sytuacji politycznej w kraju oraz zmieniającego się profilu prowadzonej działalności, zarówno sam zabytkowy budynek, jak i mieszczące się w jego obszernych wnętrzach różnorodne instytucje kulturalne, często i płynnie zmieniały swoje oficjalne nazwy. W świadomości najstarszych mieszkańców i w pożółkłych dokumentach archiwalnych miejsce to występowało najczęściej jako tytułowy Dom Drzewiarza. Jednakże w różnych okresach swojej aktywnej działalności placówka ta oficjalnie znana była również jako Klub Kultury Robotniczej, a w dokumentach urzędowych figurowała czasami jako Dom Kultury Robotniczej. W późniejszych, nieco swobodniejszych latach dla ułatwienia codziennej komunikacji i nadania miejscu lżejszego charakteru, instytucję tę nazywano powszechnie jako Klub „Tartak”.
Powojenne losy drewnianego budynku jako centrum życia społecznego
Po ostatecznym zakończeniu wyniszczających działań zbrojnych związanych z frontem, w ocalałym drewnianym budynku bardzo szybko i sprawnie zorganizowano prężnie działający ośrodek kultury. Miejsce to stało się absolutnym centrum życia całej dzielnicy, oferując robotnikom i ich rodzinom zasłużony odpoczynek. W salach działała świetnie zaopatrzona biblioteka, która otwierała przed czytelnikami bogaty świat literatury pięknej. Prawdziwą dumą społeczności był muzyczny zespół mandolinistów, a sportowe pasje realizowano poprzez różnorodne sekcje sportowe i amatorskie kółko fotograficzne. To właśnie tutaj w długie, zimowe wieczory organizowano uroczyste akademie, ciekawe spotkania autorskie, a zimą radosne choinki dla dzieci. Dorośli chętnie bawili się na hucznych, całonocnych balach sylwestrowych i tradycyjnych imprezach karnawałowych. Warto wyraźnie odnotować, że aż do 1959 roku w jednym z bocznych, wyciszonych skrzydeł budynku działała pełnoprawna Szkoła Podstawowa na Lipowcu. Z kolei w trosce o zdrowie ciężko pracujących załóg tartaku, w obiekcie przez pewien czas funkcjonowała publiczna przychodnia zdrowia z nowoczesnym jak na tamte realia gabinetem stomatologicznym.
Upadek zakładów drzewnych i nowa nadzieja na uratowanie zabytku
W późniejszych latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku w wysłużonych murach mieściła się jeszcze filia Miejskiego Domu Kultury. Niestety, transformacja ustrojowa przyniosła ogromne zmiany. Po ostatecznej i bezpowrotnej likwidacji zakładów drzewnych, piękny budynek błyskawicznie opustoszał i z każdym rokiem zaczął coraz bardziej popadać w smutną ruinę. Brak podstawowego ogrzewania i pilnych remontów sprawił, że jego dalsze przetrwanie stało pod znakiem zapytania. Pozytywny przełom nastąpił jednak w 2012 roku, kiedy to zniszczony upływem czasu obiekt został sprzedany na rzecz prężnie działającej Fundacji „Cordis”. Zwieńczeniem wieloletnich starań wszystkich miłośników lokalnej historii był rok 2021. Wtedy to ten niesamowity budynek został wpisany do państwowego rejestru zabytków, co daje solidne i prawne gwarancje na jego ochronę i stopniową rewitalizację dla przyszłych pokoleń.
