Dawny klasztor cystersów w Cieplicach

Dawny klasztor cystersów w Cieplicach to jeden z najważniejszych i najlepiej zachowanych zabytków architektury barokowej w regionie, stanowiący niegdyś filię potężnego Opactwa w Krzeszowie. Ten monumentalny kompleks, usytuowany w samym sercu uzdrowiskowej dzielnicy miasta Jelenia Góra, jest niemym świadkiem wielowiekowej historii, która splata losy zakonników, potężnego rodu Schaffgotschów oraz kuracjuszy przybywających tu "do wód". Obecnie w odrestaurowanych wnętrzach mieści się Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, oferujące zwiedzającym nie tylko spotkanie z naturą, ale także z wielką sztuką ukrytą na sklepieniach korytarzy.

Historia powstania i rozwoju prepozytury

Początki obecności białych mnichów w Kotlinie Jeleniogórskiej sięgają średniowiecza. W 1403 roku rycerz Gotsche Schoff II, władający pobliską warownią Zamek Chojnik, sprowadził cystersów z miejscowości Krzeszów. Ufundował on dla nich plebanię, powierzając im opiekę duszpasterską nad mieszkańcami oraz dynamicznie rozwijającym się uzdrowiskiem. Zakonnicy otrzymali przywilej korzystania z jednego z gorących źródeł, co pozwoliło im na stworzenie własnego zaplecza balneologicznego, które z czasem zaczęło konkurować ze zdrojem należącym do właścicieli ziemskich. Pierwotne zabudowania klasztorne były wielokrotnie trawione przez żywioł; tragiczne pożary miały miejsce w latach 1547, 1582 oraz 1671, za każdym razem wymuszając odbudowę kompleksu.

Barokowa architektura i odbudowa

Fot. Schemat zespołu pocysterskiego w Cieplicach-Zdroju.

Dzisiejszy wygląd obiektu jest efektem wielkiej przebudowy zrealizowanej w drugiej połowie XVII wieku. Po zniszczeniach z 1671 roku, z inicjatywy wpływowego opata Bernarda Rosy, podjęto decyzję o wzniesieniu nowej, reprezentacyjnej siedziby prepozytury. Prace budowlane, prowadzone w latach 1679–1684 pod czujnym okiem mistrza murarskiego Martina Schupperta, nadały budowli cechy dojrzałego baroku. Do istniejących wcześniej skrzydeł dobudowano czwarte – wschodnie, zamykając w ten sposób czworobok z wewnętrznym wirydarzem. Elewacje zyskały nowe, rytmicznie rozmieszczone otwory okienne w kamiennych opaskach oraz ozdobne portale, z których jeden opatrzono datą 1684, upamiętniającą ten etap prac.

Freski – ukryty skarb sztuki śląskiej

Największą wartość artystyczną dawnego klasztoru stanowią niezwykłe polichromie zdobiące jego wnętrza. W latach 1687–1689 anonimowy artysta pochodzący z czeskiego Vrchlabí, przy współpracy Sigismunda Leistritza, stworzył tu rozbudowany cykl fresków. Program ikonograficzny tych malowideł jest niezwykle bogaty i obejmuje sceny z legendy o św. Bernardzie z Clairvaux, motywy pasyjne, maryjne oraz liczne przedstawienia heraldyczne związane z zakonem i fundatorami. Jest to największy na Śląsku zespół barokowych malowideł poświęconych św. Bernardowi. Przez niemal dwa stulecia te arcydzieła były ukryte pod warstwą tynku nałożoną w XIX wieku. Dopiero kompleksowe prace konserwatorskie, rozpoczęte w 2010 roku, pozwoliły na ich odsłonięcie i przywrócenie im pierwotnego blasku.

Losy po sekularyzacji i czasy Schaffgotschów

Rok 1810 przyniósł kasatę zakonów w Prusach, co diametralnie zmieniło funkcję obiektu. Południowe skrzydło przejęła parafia, natomiast pozostałą część, wraz z bezcenną biblioteką klasztorną, zakupiła rodzina Schaffgotschów. Magnaci przenieśli do dawnych cel mnichów swoje rodowe zbiory: bibliotekę, archiwum, kolekcję broni, minerałów oraz eksponaty przyrodnicze, tworząc tu prywatne muzeum i centrum intelektualne. Niestety, adaptacja wnętrz wiązała się z zamalowaniem barokowych fresków. Po II wojnie światowej zbiory te uległy rozproszeniu – część trafiła do Biblioteki Narodowej w Warszawie, a budynek stał się własnością państwa.

Współczesna funkcja i otoczenie zabytku

Dzięki rewitalizacji zakończonej w 2013 roku, dawna prepozytura odzyskała dawną świetność. Do odnowionych wnętrz przeniesiono ekspozycję przyrodniczą, która wcześniej znajdowała się w obiekcie znanym jako Park Norweski w Jeleniej Górze - Cieplicach (w Pawilonie Norweskim). Dziś turyści mogą podziwiać tu nie tylko architekturę i freski, ale także fascynujące zbiory ornitologiczne, poroża i minerały. Lokalizacja obiektu u stóp pasma Karkonosze sprawia, że jest on doskonałym punktem startowym do zwiedzania okolicy.

W bezpośrednim sąsiedztwie klasztoru znajdują się inne cenne zabytki. Obiekt przylega do monumentalnego Kościoła pw. św. Jana Chrzciciela w Jeleniej Górze-Cieplicach. Nieopodal stoi wczesnobarokowy Długi Dom w Jeleniej Górze - Cieplicach, będący jednym z najstarszych budynków zdrojowych w regionie. Warto również zwrócić uwagę na wmurowane w ogrodzenie kościelne renesansowe płyty nagrobne Schaffgotschów, przeniesione z miejscowości Radomierz, oraz na stojącą przy moście figurę św. Jana Nepomucena.