Kościół pw. Zbawiciela w Jeleniej Górze-Cieplicach

Kościół pw. Zbawiciela w Jeleniej Górze-Cieplicach stanowi jedną z najważniejszych wizytówek sakralnych Kotliny Jeleniogórskiej. Ta monumentalna świątynia, należąca do parafii ewangelicko-augsburskiej w diecezji, której stolicą jest Wrocław, zachwyca swoją harmonijną architekturą oraz bogatym wyposażeniem. Usytuowana w sercu uzdrowiskowej dzielnicy Cieplice Śląskie-Zdrój, będącej częścią miasta Jelenia Góra, od wieków służy wiernym i przyciąga miłośników sztuki. Obiekt ten jest uznawany za jeden z najcenniejszych na Śląsku przykładów protestanckiej architektury łączącej cechy późnego baroku z elementami rokoka.

Historia powstania świątyni

Dzieje kościoła sięgają drugiej połowy XVIII wieku. Obecna, murowana budowla została wzniesiona w latach 1774–1777 na miejscu wcześniejszej, drewnianej świątyni, która służyła lokalnej wspólnocie. Projektantem tego architektonicznego dzieła był Demus, architekt związany z Jelenią Górą. Proces budowy nie przebiegał jednak bez przeszkód. Dnia 6 września 1776 roku doszło do katastrofy budowlanej, w wyniku której częściowo zawaliła się wznoszona wieża. Mimo tego dramatycznego wydarzenia prace kontynuowano, a wieżę ostatecznie ukończono w 1779 roku. Na przestrzeni wieków kościół przechodził liczne remonty, które pozwoliły zachować jego substancję w doskonałym stanie. Ważniejsze prace konserwatorskie prowadzono m.in. w latach 1964–65, 1978–79 oraz 1987–88, dbając o każdy detal tej zabytkowej struktury.

Architektura i wygląd zewnętrzny

Kościół został wzniesiony na planie prostokąta i jest budowlą orientowaną, co oznacza, że jego prezbiterium skierowane jest na wschód. Całość osadzona jest na niskim, kamiennym cokole. Bryłę urozmaicają płytkie, szerokie i trójboczne ryzality znajdujące się na dłuższych bokach korpusu. Elewacje są tynkowane, z charakterystycznymi zaokrąglonymi narożami w partii korpusu, i dzielone pilastrami, co nadaje budynkowi elegancji. Wysokie otwory okienne, zamknięte półkoliście, umieszczono w prostych oprawach z piaskowca, ozdobionych kluczem i podokiennikami.

Dominującym elementem sylwetki jest dostawiona od wschodu trójkondygnacyjna wieża na planie kwadratu. Jej przyziemie flankują dwie niższe przybudówki. Naroża pierwszej kondygnacji wieży są boniowane, natomiast wyższe partie posiadają ścięte naroża i są opilastrowane. Całość wieńczy efektowny, ośmioboczny hełm z latarnią. Korpus nawowy nakrywa łamany, czterospadowy dach z lukarnami, pokryty ceramiczną dachówką. Do wnętrza prowadzą wejścia umieszczone w środkowych osiach trzech elewacji. Zdobią je profilowane portale, w których kluczach znajdują się niewielkie kartusze w oprawie rocaille. Warto zwrócić uwagę na portal południowy, gdzie w polu kartusza widnieje data ukończenia budowy korpusu – 1777.

Wnętrze i wyposażenie

Wnętrze świątyni to jednonawowa przestrzeń przykryta drewnianym sklepieniem beczkowym z żaglami. Z trzech stron otaczają ją dwukondygnacyjne, drewniane empory, które wspierają się na smukłych słupach zwieńczonych korynckimi głowicami. Takie rozwiązanie architektoniczne jest typowe dla kościołów ewangelickich, pozwalając na zgromadzenie dużej liczby wiernych – drewniane ławy w tym kościele mogą pomieścić nawet 1200 osób.

Wyposażenie kościoła reprezentuje styl rokokowo-klasycystyczny i zachowało się w dużej mierze w oryginalnym stanie. Centralnym punktem jest architektoniczny ołtarz główny, flankowany figurami świętych Piotra i Pawła. W ołtarzu znajduje się obraz przedstawiający Chrystusa, namalowany w 1870 roku przez Eduarda Ihlée. Nad ołtarzem wznosi się rozbudowany prospekt organowy, tworząc z nim spójną kompozycję, co jest charakterystyczne dla teologii protestanckiej, podkreślającej jedność słowa i muzyki.

Niezwykle cenna jest również ambona z koszem o kielichowym wykroju. Zdobią ją płaskorzeźby przedstawiające czterech ewangelistów, a całość wieńczy bogato zdobiony baldachim z grupą rzeźbiarską Zmartwychwstania. Jest to dzieło Heinricha Wagnera, powstałe około 1777 roku. Wśród innych elementów wyposażenia na uwagę zasługują:

• Chrzcielnica z 1742 roku, pochodząca jeszcze z wyposażenia wcześniejszego, drewnianego kościoła.
• Wspaniałe kryształowe żyrandole, które powstały na początku XIX wieku w słynnej hucie "Józefina", znajdującej się w miejscowości Szklarska Poręba.

Otoczenie i znaczenie kulturalne

Kościół otoczony jest terenem dawnego cmentarza, który obecnie pełni funkcję zadbanego, przykościelnego skweru. W bezpośrednim sąsiedztwie, przy placu Piastowskim, zachowały się inne budynki związane z historią gminy ewangelickiej. Są to barokowy dom pastora z 1744 roku (przebudowany w latach 30. XX wieku) oraz dawna szkoła ewangelicka z 1749 roku. Oba budynki wzniesiono na planie prostokąta i nakryto dachami czterospadowymi, a wejścia do nich zdobią kamienne portale o łuku nadwieszonym.

Współcześnie świątynia pełni nie tylko funkcje religijne, ale jest również ważnym ośrodkiem kultury. Dzięki doskonałej akustyce i wspaniałym organom, w okresie letnim kościół staje się miejscem prestiżowych koncertów organowych, przyciągających melomanów z całego regionu, a także turystów odwiedzających pasmo górskie Karkonosze.