Pałac Schaffgotschów w Cieplicach (Jelenia Góra)

Pałac Schaffgotschów w Cieplicach (Jelenia Góra) to jedna z najbardziej okazałych i najlepiej zachowanych rezydencji arystokratycznych na Dolnym Śląsku. Ten monumentalny obiekt, położony w sercu najstarszego polskiego kurortu, stanowi centralny punkt układu urbanistycznego dzielnicy uzdrowiskowej. Usytuowany pomiędzy Placem Piastowskim a malowniczym kompleksem, jakim jest Park Zdrojowy w Cieplicach Śląskich-Zdroju, pałac od wieków zachwyca swoją formą i bogatą historią, będąc świadectwem potęgi rodu, który przez stulecia władał tymi ziemiami.

Historia powstania rezydencji

Decyzję o budowie nowej, reprezentacyjnej siedziby podjął hrabia Johann Nepomucen Schaffgotsch. Impulsem do realizacji tego przedsięwzięcia był pożar w 1777 roku, który zniszczył wcześniejszy renesansowy dwór i dom gościnny. Budowę pałacu prowadzono w latach 1784–1809, wykorzystując przy tym relikty spalonych budowli. Projekt rezydencji powierzono Johannowi Georgowi Rudolfowi, architektowi pracującemu dla Schaffgotschów oraz cystersów krzeszowskich. Niektóre źródła sugerują, że plany mogły powstać w Pradze, co tłumaczyłoby wysoki poziom artystyczny realizacji.

Prace wykończeniowe i dekoratorskie trwały wiele lat. Fasadę ozdobili Augustin Wagner i kamieniarz Johann Pausenberger. Wnętrza, utrzymane w modnym wówczas stylu empire, dekorowali w latach 1789–1809 malarz Anton Paetz oraz sztukator Johann Joseph Echtler. Mebli dostarczył m.in. Christian Emmanuel Laube. W XIX wieku obiekt przechodził kolejne metamorfozy. W 1839 roku do tylnej elewacji dobudowano taras wsparty na filarach, a w latach 1865–1866 przebudowano część wnętrz w duchu historyzmu. Na początku XX wieku, około 1900 roku, przeprowadzono renowację mającą na celu przywrócenie form klasycystycznych.

Po II wojnie światowej, w latach 1949–1951, pałac wyremontowano z przeznaczeniem na ośrodek rządowy, a od 1975 roku budynek pełni funkcję siedziby filii Politechniki Wrocławskiej, której główna siedziba znajduje się w mieście Wrocław. Dzięki temu zabytek tętni życiem naukowym, pozostając jednocześnie dostępnym dla zwiedzających po wcześniejszym uzgodnieniu.

Architektura i wygląd zewnętrzny

Pałac reprezentuje styl dojrzałego baroku harmonijnie połączony z elementami wczesnego klasycyzmu. Jest to budowla murowana z kamienia i cegły, wzniesiona na planie litery "C" z ramionami skierowanymi na południe, w stronę ogrodu. Trójskrzydłowa, zwarta bryła o trzech kondygnacjach nakryta jest wysokim, czterospadowym dachem z lukarnami i kominami.

Szczególne wrażenie robi fasada frontowa o imponującej długości 81 metrów. Jest ona 21-osiowa i ozdobiona dwoma ryzalitami pozornymi, które akcentują wejścia i ujmują siedem środkowych osi okiennych. Elewację rytmizują pilastry – w narożach boniowane, a w części centralnej wielkiego porządku, dźwigające gzyms koronujący. Nad środkową osią gzyms wygina się półkoliście, tworząc miejsce na kartusz herbowy. Ryzality zwieńczone są półkolistymi naczółkami z herbami rodu Schaffgotsch, a po bokach ujęte attykami z posągami kobiecymi i wazami. Od strony ogrodu znajduje się taras wsparty na kanelowanych filarach, stanowiący idealne przejście do strefy parkowej.

Wnętrza pełne przepychu

Mimo burzliwych losów i przebudów, wnętrza pałacu zachowały wiele z pierwotnego, bogatego wystroju. Układ pomieszczeń jest trójtraktowy z korytarzem pośrodku. Parter zdobią sklepienia kolebkowe z lunetami, natomiast na wyższych kondygnacjach dominują stropy płaskie z fasetami, często dekorowane stiukami. Najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem jest dwukondygnacyjna Sala Balowa (obecnie aula), zaprojektowana przez mistrza Kurza z miasta Kowary.

Wystrój Sali Balowej zachwyca bogactwem detali. Ściany i sufit pokryte są misterną sztukaterią, a podłogę zdobi intarsjowana mozaika. Wnętrze oświetla kryształowy żyrandol, a przestrzeń optycznie powiększają lustra. Uwagę zwracają dwa klasycystyczne piece oraz medaliony z personifikacjami antycznych bogiń. Oprócz auli, na szczególną uwagę zasługują sale: Biała, Niebieska (z oryginalnymi jedwabnymi tapiseriami z końca XVIII wieku), Żółta, Lustrzana oraz dawny gabinet Schaffgotschów (obecnie sekretariat). W pomieszczeniach tych zachowały się stylowe parkiety, boazerie, empirowe piece kaflowe oraz meble z epoki.

Pałacowy park i otoczenie

Integralną częścią założenia rezydencjonalnego jest rozległy park, rozciągający się na południe od budynku. Jego historia sięga 1713 roku, kiedy to założono go jako ogród barokowy. W 1796 roku, a następnie w pierwszej połowie XIX wieku (przy udziale ogrodnika Rittera z Bad Muskau), park przekształcono w stylu krajobrazowym. Ostatnia wielka przebudowa miała miejsce w 1889 roku według projektu ogrodnika Rothera. Dziś teren ten, podzielony na część pałacową i zdrojową, stanowi zielone płuca dzielnicy, oferując mieszkańcom i turystom odwiedzającym miasto Jelenia Góra wspaniałe miejsce do wypoczynku z widokiem na panoramę pasma górskiego Karkonosze.