Grób Emilii Plater w Kopciowie na Litwie
Grób Emilii Plater w Kopciowie na Litwie znajduje się na miejscowym cmentarzu parafialnym w miejscowości Kopciowo (lit. Kapčiamiestis, rejon łoździejski, okręg olicki) i jest miejscem spoczynku bohaterki powstania listopadowego z 1831 roku. Obecny nagrobek w kształcie obelisku z ciemnoszarego granitu zwieńczonego krzyżem łacińskim postawiono w 1912 roku i odrestaurowano w 2004 roku, a przed nim leży zabytkowy głaz z pierwszego pomnika z napisem „Mów wieczny pokoy”.
Kim była Emilia Plater i jak przebiegał jej szlak bojowy w 1831 roku
Emilia Broel-Plater urodziła się 13 listopada 1806 roku w Wilnie w arystokratycznej rodzinie wywodzącej się z Westfalii. Po wybuchu powstania listopadowego w marcu 1831 roku zorganizowała na Żmudzi własny oddział partyzancki w okolicach Dusiat i wzięła udział w walkach przeciwko wojskom rosyjskim pod Dyneburgiem, Kownem oraz Szawlami.
![]()
Rys. Portret Emilii Plater, publikacja E. Schweizerbart’s Verlag-Buchhandlung, Stuttgart, 1832–1837.
Za męstwo wykazane w polu generał Dezydery Chłapowski mianował ją honorowym kapitanem Wojska Polskiego i powierzył dowództwo 1. kompanii 25. pułku piechoty liniowej. Gdy w lipcu 1831 roku główne siły powstańcze na Litwie przekroczyły granicę z Prusami i złożyły broń, Emilia Plater odmówiła kapitulacji, postanawiając przedrzeć się do Warszawy w towarzystwie kuzyna Cezarego Platera oraz adiutantki Marii Prószyńskiej (Raszanowiczówny).
![]()
Rys. Emilia Plater na czele kosynierów w 1831, obraz Jana Rosena.
Zasadzka nad Białą Hańczą i śmierć w dworze w Justianowie
Według przekazów historycznych na początku grudnia 1831 roku Emilia Plater realizowała zadanie przedostania się z Litwy do stolicy. Miejscowi rybacy przewieźli ją łodzią po rzece Biała Hańcza do miejscowości Kopciowo, skąd planowała dalszą podróż w kierunku miast Sejny (województwo podlaskie) i Warszawy.
Około 300 metrów od nurtu rzeki Biała Hańcza, przy drodze biegnącej przez wieś Kopciowo, oddział wpadł w zasadzkę, a Emilia Plater została śmiertelnie raniona. Wraz z towarzyszami zdołała dotrzeć do pobliskiego dworu w Justianowie (lit. Justinavas), będącego majątkiem Ignacego Abłamowicza – byłego oficera Księstwa Warszawskiego. Ukrywana przed carskimi władzami jako guwernantka pod nazwiskiem Korawińska, skrajnie wyczerpana trudami wojennymi, chorobą i ranami, zmarła 23 grudnia 1831 roku w wieku 25 lat.
Tajny pochówek w Kopciowie i historia kolejnych pomników nagrobnych
Bezpośrednio po śmierci bohaterki w dworze justianowskim jej ciało przewieziono na najbliższy cmentarz w Kopciowie. Aby uchronić mogiłę przed profanacją ze strony rosyjskiej administracji, pogrzeb przeprowadzono w tajemnicy, rejestrując zmarłą pod przybranym nazwiskiem Zielińska.
- Pierwotny pomnik ks. Helmana: Kilkanaście lat po śmierci Emilii Plater miejscowy proboszcz ks. Helman wystawił na grobie pierwszy kamienny pomnik opatrzony jej prawdziwym imieniem i nazwiskiem. Z tego pierwszego nagrobka przetrwał jedynie granitowy głaz z inskrypcją „Mów wieczny pokoy”, obecnie wmurowany w cementową podstawę współczesnego grobu.
- Budowa obecnego obelisku w 1912 roku: Dzisiejszy pomnik wzniesiono w 1912 roku dokładnie na miejscu poprzedniego. Pierwszy monument ks. Helmana został wówczas prawdopodobnie przeniesiony nad rzekę Biała Hańcza, w miejsce, gdzie Emilia Plater odniosła śmiertelne rany.
- Prace konserwatorskie w 2004 roku: W 2004 roku nagrobek przeszedł gruntowną renowację, dzięki której odrestaurowano granitowe elementy obelisku oraz uporządkowano jego otoczenie.
Architektura nagrobka i pełna treść polskich inskrypcji
Współczesny grobowiec wykonano z ciemnoszarego, polerowanego granitu. Jego bryła spoczywa na niskiej, obszernej wylewce betonowej tworzącej podstawę, na której osadzono płaską bazę, prostopadłościenny cokół oraz wysoki, lekko zwężający się ku górze trzon obelisku zwieńczony krzyżem łacińskim. Kwaterę otacza współczesne metalowe ogrodzenie, a przed frontem pomnika umieszczono historyczny głaz granitowy.
| Element pomnika | Lokalizacja napisu | Treść inskrypcji |
|---|---|---|
| Obelisk granitowy z 1912 roku | Ściana frontowa | „Ś + P / Emilja / hrabianka / Broel - Plater / ur. 13 XI 1806 / + 23 XII 1831” |
| Obelisk granitowy z 1912 roku | Ściana tylna (przeciwna) | „Duszę Bogu / życie Ojczyźnie / oddała” |
| Głaz z pierwotnego pomnika | Ściana frontowa głazu | „Mów / wieczny / pokoy” |
Znaczenie kulturowe i zwiedzanie Kopciowa na Litwie
Grób Emilii Plater stał się jednym z najważniejszych polskich miejsc pamięci narodowej na Litwie. Postać młodej dowódczyni z 1831 roku unieśmiertelnił Adam Mickiewicz w wierszu „Śmierć pułkownika”, a jej wizerunek trafił m.in. na polskie banknoty obiegowe o nominale 20 złotych w okresie II Rzeczypospolitej.
![]()
Rys. Polski banknot o nominale 20 złotych, wyemitowany 11 listopada 1936 roku, z wizerunkiem Emilii Plater.
Kopciowo (Kapčiamiestis) leży na południu Litwy, w pobliżu styku obecnych granic Polski, Litwy i Białorusi, około 20 kilometrów na wschód od przejścia drogowego w Ogrodnikach i niecałe 30 kilometrów od Sejn. Podczas wizyty w miejscowości oprócz cmentarza parafialnego z grobem Emilii Plater warto zobaczyć również jej pomnik na centralnym placu miasteczka oraz szkolną izbę pamięci poświęconą bohaterce powstania listopadowego.
Źródło: pmp.org.pl, wikipedia.org, naszapamiec.pl, wilnoteka.lt, bunt.com.pl


