Pomnik Bitwy pod Ponarami
Pomnik Bitwy pod Ponarami to miejsce pamięci narodowej zlokalizowane w Górnych Ponarach (lit. Paneriai), w południowo-zachodniej części Wilna na Litwie, u podnóża Gór Ponarskich nieopodal kaplicy cmentarnej. Krzyż z dwujęzycznymi tablicami upamiętnia polskich i litewskich uczestników powstania listopadowego, którzy 19 czerwca 1831 roku stoczyli w tym rejonie krwawą bitwę o Wilno z armią Imperium Rosyjskiego.
Wygląd, symbolika i inskrypcje Pomnika Bitwy pod Ponarami
Monument zaprojektowany przez litewskiego rzeźbiarza Konstantinasa Bogdanasa ma formę krzyża o szerokich ramionach osadzonego na pochyłym kamiennym postumencie. Na krzyżu umieszczono datę 1830–1831 oraz tablice z powstańczym hasłem w dwóch językach – po stronie lewej w języku litewskim: „UŽ MŪSŲ IR JŪSŲ LAISVĘ”, a po stronie prawej w języku polskim: „ZA NASZĄ I WASZĄ WOLNOŚĆ”.
Na cokole pomnika widnieje dwujęzyczna inskrypcja poświęcona poległym uczestnikom starcia z 1831 roku:
„Miejsce bitwy / dnia 19 czerwca 1831 r. / litewskich i polskich / powstańców / pod dowództwem / gen. Antoniego Giełguda / z wojskiem rosyjskim / Tutaj zginęło / 600 powstańców / Chwała poległym”.
Odsłonięcie monumentu i badania miejsca pochówku powstańców
Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 17 czerwca 2001 roku, w 170. rocznicę bitwy pod Ponarami. Ceremonii dokonali ministrowie obrony Litwy i Polski – Linas Linkevičius oraz Bronisław Komorowski. W uroczystości wzięli udział także ambasador RP na Litwie Jerzy Bahr, dowódca wojsk litewskich Jonas Kronkaitis, przedstawiciel marszałka Sejmu RP Waldemar Strzałkowski, członkowie Dobroczynnego Stowarzyszenia Kombatantów Polskich na Litwie oraz litewscy skauci. Wspólne obchody rocznicowe odbywają się w tym miejscu również współcześnie – w czerwcu 2021 roku, w 190. rocznicę starcia, wieńce złożyli tu przedstawiciele władz Litwy, mer Wilna oraz ambasador RP.
Z ustaleń historyków (m.in. badaczki A. Vyšniauskienė) oraz materiałów archiwalnych wynika, że monument ma charakter symboliczny i upamiętnia rejon walk, a nie dokładną mogiłę żołnierzy:
- Miejsca pochówku poległych: Około 500 poległych powstańców pochowano w dolinie u stóp Gór Ponarskich, gdzie wzniesiono murowaną kapliczkę słupową, a część na terenie dawnej cegielni Milejkowskiego, przekazanej przez władze carskie pod zabudowę przemysłową w celu zatarcia pamięci o bitwie.
- Losy kapliczki i badania archeologiczne: Murowana kapliczka przetrwała do lat 50. XX wieku, kiedy została zburzona pod budowę zakładu przemysłowego. Badania archeologiczne odsłoniły jej fundamenty, nie natrafiono jednak na szczątki ludzkie; według przekazów mieszkańców groby znajdowały się również w pasie dzisiejszej drogi do Wilna, a samo starcie rozegrało się nieco dalej, po drugiej stronie szosy za stacją paliw.
Tło historyczne – wyprawa na Litwę w 1831 roku
Po przegranej przez wojska polskie bitwie pod Ostrołęką (26 maja 1831 roku), którą upamiętnia Mauzoleum Bitwy pod Ostrołęką, główne siły powstańcze rozpoczęły odwrót ku Warszawie. Odcięta przez armię feldmarszałka Iwana Dybicza 2. dywizja piechoty generała Antoniego Giełguda – pochodzącego ze Żmudzi weterana wojen napoleońskich i uczestnika bojów pod Wawrem, Białołęką oraz Olszynką Grochowską – oraz korpus generała Henryka Dembińskiego otrzymały rozkaz marszu na Litwę, gdzie działał już oddział generała Dezyderego Chłapowskiego.
Głównym celem operacji było zdobycie Wilna, bronionego początkowo przez rosyjski garnizon liczący zaledwie 5000 żołnierzy, podczas gdy w miejskim arsenale znajdowało się 60 000 karabinów i kilkaset dział. Choć 29 maja 1831 roku Giełgud odniósł zwycięstwo pod Rajgrodem i objął naczelne dowództwo nad siłami powstańczymi na Litwie, jego zbyt wolny marsz pozwolił Rosjanom ściągnąć posiłki oraz przygotować silne pozycje obronne na zalesionych Wzgórzach Ponarskich, gdzie drogi z Grodna, Kowna i Trok zbiegały się przy kapliczce w głęboki parów wiodący do miasta.
Przebieg bitwy pod Ponarami 19 czerwca 1831 roku
Rankiem 19 czerwca 1831 roku oddziały powstańcze dowodzone przez generałów Antoniego Giełguda, Dezyderego Chłapowskiego i Henryka Dembińskiego, nadciągające od strony Rykont i Trok, uderzyły na rosyjskie pozycje pod Wilnem.
Siły stron i przebieg starcia na Wzgórzach Ponarskich
Naprzeciw polskiego zgrupowania liczącego od 11 000 do 12 600 żołnierzy i 27–28 dział stanęła armia rosyjska generała Fabiana Gottlieba von der Osten-Sackena (wspierana przez oddziały gwardii generałów Dmitrija Kuruty i Stiepana Chiłkowa) w sile około 25 000–26 000 żołnierzy oraz 70–87 dział.
Na lewym skrzydle powstańcy wdarli się do rosyjskich okopów, jednak próba obejścia pozycji nieprzyjaciela doliną Wilii została odparta. Jak wskazują opracowania historyczne (w tym publikacje Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie), natarcie było źle skoordynowane i prowadzone w rozproszeniu bez jednolitego kierownictwa. Po około czterech godzinach zaciętej walki generał Giełgud wydał rozkaz odwrotu. Straty powstańców wyniosły około 2000 żołnierzy (według części źródeł około 600 zabitych oraz 600 wziętych do niewoli), podczas gdy Rosjanie stracili od 364 do 400 zabitych i rannych.
Następstwa klęski i upadek powstania na Litwie
Przegrana bitwa o Wilno przesądziła o losach kampanii litewskiej – miasto pozostało w rękach rosyjskich do końca powstania listopadowego:
- Odwrót na Żmudź i internowanie w Prusach: Giełgud próbował utrzymać linię rzek Wilii i Świętej, a 8 lipca bez powodzenia szturmował Szawle. Odcięte oddziały przekroczyły granicę Królestwa Prus i złożyły broń – 13 lipca korpus Chłapowskiego, a 15 lipca zgrupowanie generała Franciszka Rohlanda (łącznie około 15 000 żołnierzy).
- Śmierć generała Giełguda: 13 lipca 1831 roku przy granicy pruskiej generał Antoni Giełgud, obwiniany o nieudolność dowódczą, został zastrzelony przez własnego oficera, kapitana Stefana Skulskiego z 7. pułku piechoty.
- Rajd generała Dembińskiego: Z całej wyprawy litewskiej ocalał jedynie liczący 4000 żołnierzy i 6 dział korpus generała Henryka Dembińskiego, który w ciągu 25 dni przebył kilkaset kilometrów, wymykając się rosyjskiemu pościgowi i docierając do stolicy Królestwa Polskiego.
- Represje carskie: Upadek powstania na Litwie pociągnął za sobą wyroki śmierci dla przywódców zrywu oraz masowe zsyłki i przymusowe wcielenia do wojska na Kaukaz i Syberię.
Ponary w historii – odróżnienie pomnika z 1831 roku od Memoriału w Ponarach
Planując wizytę w Górnych Ponarach, warto odróżnić Pomnik Bitwy pod Ponarami z 1831 roku od położonego w pobliskim Lesie Ponarskim Memoriału w Ponarach. W latach 1941–1944 niemieckie oddziały Einsatzgruppen oraz litewskie formacje pomocnicze zamordowały w Lesie Ponarskim od 75 000 do 100 000 osób – głównie Żydów z Wileńszczyzny, a także Polaków, Litwinów, Białorusinów, Romów, Tatarów oraz jeńców sowieckich (pierwsze egzekucje opisał w swoim dzienniku polski dziennikarz Kazimierz Sakowicz). Zbrodnię tę upamiętnia odrębny kompleks muzealno-pomnikowy urządzony według projektu z 1961 roku i ukończony w 1985 roku.
Informacje praktyczne dla odwiedzających
Pomnik Bitwy pod Ponarami znajduje się przy kaplicy cmentarnej u podnóża Gór Ponarskich w dzielnicy Ponary w Wilnie i jest dostępny bezpłatnie przez całą dobę. Zwiedzanie monumentu można połączyć ze spacerem po Wzgórzach Ponarskich oraz wizytą w pobliskim Memoriale w Ponarach.
Źródło: wikipedia.org, historia.fandom.com, echoesofbattle.com, naszapamiec.pl


