Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką
A-602 z 23 lipca 1991
Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką (oficjalnie Pomnik Mauzoleum żołnierzy poległych w bitwie pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku), znane powszechnie jako Forty Bema, to monumentalny pomnik-grobowiec wzniesiony w Ostrołęce dla uczczenia setnej rocznicy jednej z najkrwawszych bitew powstania listopadowego. Obiekt ten, położony na terenie, który współcześnie tworzy województwo mazowieckie (na północny wschód od Warszawy), usytuowano wewnątrz XIX-wiecznego ziemnego fortu carskiego otoczonego fosą, w miejscu, gdzie w maju 1831 roku znajdowały się fortyfikacje artyleryjskie podpułkownika Józefa Bema. Ostrołęcka budowla jest jedynym tego typu obiektem w Polsce poświęconym wyłącznie poległym w jednej z bitew powstania listopadowego.
Historia budowy i burzliwe losy obiektu w XX wieku
Decyzję o wzniesieniu mauzoleum podjęto w okresie międzywojennym w związku ze zbliżającym się jubileuszem stulecia ostrołęckiej batalii. Projekt monumentu wyłoniono w drodze konkursu, który wygrali architekt Borys von Zinserling oraz rzeźbiarz Romuald Zerych. Prace budowlane ruszyły niezwłocznie po rozstrzygnięciu konkursu, jednak otaczająca plac fosa oraz trudne warunki gruntowe znacznie spowolniły tempo robót. W efekcie na oficjalne obchody rocznicowe w maju 1931 roku gotowe były jedynie fundamenty, stalowe belki konstrukcji nośnej oraz podziemna krypta, do której przeniesiono z kościoła parafialnego szczątki poległych powstańców listopadowych.
Do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku zdołano ukończyć wyłącznie surową bryłę budowli – zabrakło zewnętrznych okładzin, planowanych rzeźb oraz reprezentacyjnych schodów. W trakcie działań wojennych część konstrukcji została rozebrana, a sam gmach uległ poważnym uszkodzeniom wskutek ostrzału artyleryjskiego. W 1961 roku zawiązano społeczny komitet mający na celu dokończenie inwestycji; uporządkowano wówczas teren wokół fortu i zaczęto organizować tam kino letnie oraz imprezy plenerowe, lecz prace przy samym mauzoleum ponownie stanęły w miejscu. Kolejny komitet powołany w 1980 roku dobudował jedynie schody, które nie odpowiadały pierwotnej koncepcji architektonicznej Zinserlinga. Przez następne trzy dekady pozbawiony opieki obiekt ulegał postępującej dewastacji.
Rewitalizacja, ekspozycje multimedialne i skansen artylerii
Przełom nastąpił po 2010 roku wraz z uruchomieniem kompleksowego projektu konserwacji i rewitalizacji o wartości 8,139 mln zł, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz samorządu regionalnego. Nadzór merytoryczny nad przedsięwzięciem objęło Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, współpracując z pracownią KAPS Architekci, firmą Fest Grupa, Wydziałem Ochrony Środowiska i Rybactwa Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego oraz Stowarzyszeniem Artylerii Dawnej Arsenał działającym przy Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie.
W ramach prac odnowiono i pieczołowicie odtworzono bryłę oraz wnętrze mauzoleum według dawnego projektu Borysa von Zinserlinga i Romualda Zerycha, zrekonstruowano ziemne elementy carskiej fortyfikacji wraz z fosą oraz zagospodarowano otaczającą zieleń. Współcześnie obiekt pełni nowoczesną funkcję muzealno-edukacyjną, oferując zwiedzającym szereg unikatowych atrakcji:
- Sarkofag powstańców: Wewnątrz mauzoleum umieszczono monumentalny sarkofag, w którym spoczęły doczesne prochy żołnierzy poległych w 1831 roku.
- Nowoczesne wystawy multimedialne: Na najniższej kondygnacji budowli przygotowano interaktywne ekspozycje przybliżające przebieg bitwy pod Ostrołęką, dzieje XIX-wiecznej fortyfikacji carskiej oraz historię budowy samego pomnika.
- Wizualizacja batalii i kolekcja miniaturowej armii: Na wystawie można obejrzeć multimedialną wizualizację obrazu uczestnika walk, Karola Malankiewicza (oryginał płótna znajduje się w zbiorach Muzeum Kultury Kurpiowskiej przy placu gen. Józefa Bema), a także imponującą armię miniaturowego wojska złożoną z ołowianych żołnierzyków z kolekcji Marka Axentowicza.
- Skansen artylerii Królestwa Polskiego: Wewnątrz fortu udostępniono plenerową ekspozycję artyleryjską, obejmującą repliki armat i jednorogów według wzoru z 1805 roku oraz kopię słynnej wyrzutni rakietowej Józefa Bema.
- Taras widokowy: Na szczycie mauzoleum urządzono punkt widokowy, z którego rozciąga się panorama całego fortu, historycznego pola bitwy oraz Ostrołęki.
Bitwa pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku
Powstanie mauzoleum upamiętnia drugą co do wielkości bitwę Wojska Polskiego w czasie powstania listopadowego. Po zwycięskiej bitwie pod Iganiami (10 kwietnia 1831 roku) i blisko miesięcznej przerwie operacyjnej wzdłuż rzeki Kostrzyń, kwatermistrz generalny gen. Ignacy Prądzyński przeforsował plan (opracowany przez gen. Wojciecha Chrzanowskiego) rozbicia elitarnej gwardii cesarskiej liczącej około 30 tysięcy żołnierzy i 80 dział, rozlokowanej między Ostrołęką a Łomżą. 15 maja ponad 50-tysięczna armia polska z ponad setką armat wyruszyła spod Serocka w trzech kolumnach pod dowództwem generałów Henryka Dembińskiego, Tomasza Łubieńskiego oraz wodza naczelnego gen. Jana Zygmunta Skrzyneckiego, podczas gdy 11-tysięczny korpus gen. Jana Umińskiego pozorował obecność sił głównych na szosie siedleckiej.
18 maja Polacy otoczyli rosyjską gwardię pod Śniadowem, jednak Skrzynecki z niewyjaśnionych przyczyn zwlekał z wydaniem rozkazu do natarcia, pozwalając nieprzyjacielowi wycofać się przez Tykocin w stronę Białegostoku. Manewr ten zaalarmował feldmarszałka Iwana Dybicza, który na czele 40 tysięcy żołnierzy sforsował Bug, zepchnął spod Nura osłonowy korpus gen. Łubieńskiego i ruszył forsownym marszem na tyły armii polskiej. Wieczorem 25 maja Skrzynecki z 30 tysiącami żołnierzy dotarł pod Ostrołękę i rozpoczął przeprawę przez Narew.
Rankiem 26 maja 1831 roku, gdy przeprawa wciąż trwała, nadciągające siły Dybicza uderzyły na polskie pozycje. Po zaciętych walkach ulicznych i pożarach drewnianego miasta Rosjanie wyparli brygadę gen. Ludwika Bogusławskiego (w tym słynny 4. pułk piechoty liniowej, czyli „Czwartaków”) z Ostrołęki i opanowali oba mosty na Narwi – wysoki most szosowy oraz most łyżwowy zwany pływakiem. Artyleria rosyjska ustawiona na wyższym, wschodnim brzegu rzeki rozpoczęła morderczy ostrzał polskich oddziałów uwięzionych w podmokłej dolinie po prawej stronie Narwi, a chaotyczne kontrataki kolejnych dywizji zarządzane przez Skrzyneckiego załamywały się w ogniu kartaczy.
Szarża artylerii Józefa Bema i bilans starcia
W krytycznym momencie bitwy, gdy po południu Dybicz przerzucił za rzekę główne siły i ruszył do generalnego natarcia, zagładzie polskiej armii zapobiegła brawurowa szarża 4. baterii artylerii lekkokonnej pod dowództwem podpułkownika Józefa Bema. Polscy kanonierzy podjechali na niewielką odległość od linii rosyjskich i celnym ogniem kartaczowym z dwunastu dział załamali natarcie piechoty carskiej, umożliwiając armii Skrzyneckiego nocny odwrót w kierunku stolicy.
Całodniowe zmagania przyniosły obu stronom ogromne straty:
- Straty polskie: Wyniosły około 6000–7000 żołnierzy (w tym blisko 1800–2000 poległych, 2900 rannych oraz 1400 wziętych do niewoli), a na polu bitwy zginęli dwaj wybitni dowódcy – generał Ludwik Kicki oraz generał Henryk Kamieński.
- Straty rosyjskie: Zamknęły się liczbą około 5700–6000 zabitych i rannych.
Mimo że sama bitwa pozostała taktycznie nierozstrzygnięta, stanowiła strategiczny punkt zwrotny powstania listopadowego – wykrwawiona armia polska utraciła inicjatywę zaczepną i przeszła do defensywy. Bohaterski bój utrwalił na płótnie w 1838 roku jego uczestnik Karol Malankiewicz, a po 1990 roku upamiętniono go na jednej z tablic na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem „OSTROŁĘKA 26 V 1831”.
Inne miejsca pamięci związane z bitwą w Ostrołęce
Odwiedzając mauzoleum na Fortach Bema, warto przejść wytyczonym szlakiem historycznym śladami starcia z 26 maja 1831 roku, który obejmuje kilka innych ważnych obiektów w Ostrołęce i okolicy:
- Kościół pobernardyński pw. św. Antoniego Padewskiego i pomnik Czwartaków: Świątynia pełniła w czasie walk rolę szpitala polowego, a przy murze klasztornym od strony ul. Staszica znajduje się zbiorowa mogiła poległych żołnierzy 4. pułku piechoty liniowej z monumentem odsłoniętym w 1973 roku.
- Pomnik generała Józefa Bema i Muzeum Kultury Kurpiowskiej: Na Placu Bema wznosi się pomnik dowódcy artylerii z 1973 roku, natomiast w sąsiednim gmachu dawnej poczty można obejrzeć stałą ekspozycję oraz plastyczną panoramę bitwy wykonaną przez Krzysztofa Jezierskiego.
- Pomnik szarży artylerii konnej przy ul. Fortowej: Ustawiony na sztucznym pagórku monument z orłem wzbijającym się do lotu, odsłonięty w 1931 roku, zniszczony przez okupanta niemieckiego i odbudowany w 1958 roku.
- Grób generała Henryka Kamieńskiego: Skromny, ogrodzony krzyż na posesji przy ul. Stacha Konwy 8, upamiętniający miejsce śmierci dowódcy 5. dywizji piechoty.
- Grób generała Ludwika Kickiego: Położona na leśnym wzniesieniu w pobliskiej wsi Kruki mogiła dowódcy 2. pułku ułanów, który poległ w wieku 40 lat podczas szarży kawalerii.
Informacje praktyczne i godziny zwiedzania
Obiekt mieści się przy ul. Warszawskiej 2A (07-410 Ostrołęka) i jest udostępniony dla zwiedzających przez cały rok w następujących godzinach:
- Sezon letni (1 kwietnia – 30 września):
- poniedziałek: nieczynne;
- wtorek – piątek: 10:00–17:00;
- sobota – niedziela: 12:00–19:00.
- Sezon zimowy (1 października – 31 marca):
- poniedziałek: nieczynne;
- wtorek – niedziela: 10:00–15:00.
Źródło: wikipedia.org, wojsko-polskie.pl, ostroleka.pl, muzeum.ostroleka.pl


