Zapora Niedzica

Zapora Niedzica (znana również jako Zapora Czorsztyńska) to jedna z najważniejszych i najbardziej imponujących inwestycji hydrotechnicznych w południowej Polsce. Ten monumentalny obiekt, spinający dwa brzegi rzeki Dunajec, znajduje się w malowniczym regionie, jakim są Pieniny. Administracyjnie budowla położona jest na terenie miejscowości Czorsztyn oraz we wsi Niedzica (a dokładniej w jej części Niedzica-Zamek). Spiętrzenie wód rzecznych doprowadziło do powstania akwenu znanego jako Jezioro Czorsztyńskie, które na zawsze odmieniło krajobraz i charakter turystyczny tej części Małopolski.

Historia budowy i kontrowersje

Proces powstawania tego giganta inżynierii był długi i burzliwy. Prace budowlane rozpoczęto oficjalnie w 1975 roku, jednak inwestycja od samego początku budziła wiele emocji. W latach 80. i 90. XX wieku budowa spotykała się z ostrymi protestami środowisk ekologicznych, które obawiały się nieodwracalnych zmian w unikalnym ekosystemie Pienin. Mimo sprzeciwu, prace kontynuowano, a realizację zapory, zbiornika oraz towarzyszącej jej elektrowni ostatecznie zakończono w 1997 roku.

W tym samym roku powołano specjalną spółkę do obsługi kompleksu. Patronem całego zespołu zbiorników wodnych został profesor Gabriel Narutowicz, wybitny inżynier hydrotechnik i pierwszy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Oddanie obiektu do użytku zbiegło się w czasie z dramatycznymi wydarzeniami pogodowymi, co pozwoliło niemal natychmiast przetestować wytrzymałość konstrukcji.

Charakterystyka techniczna najwyższej zapory ziemnej

Opisywany obiekt jest najwyższą w Polsce zaporą ziemną posiadającą centralne uszczelnienie glinowe. Jej parametry techniczne robią ogromne wrażenie. Maksymalna wysokość budowli, mierzona od chodnika galerii, wynosi aż 56 metrów. Długość korony zapory to 404 metry, a jej szerokość wynosi 7 metrów. Korona ta jest udostępniona nie tylko dla pojazdów obsługi, ale także do ruchu pieszych, stanowiąc doskonały punkt widokowy na zamek w Niedzicy oraz ruiny w Czorsztynie.

Do wzniesienia tego kolosa wykorzystano 1,7 miliona metrów sześciennych żwiru. Konstrukcja posiada precyzyjnie zaprojektowane nachylenie skarp:

• Skarpa odwodnia (od strony Jeziora Czorsztyńskiego): do poziomu 20 metrów nachylenie wynosi 1:3,5, natomiast powyżej tego poziomu 1:2,25. Została ona zabezpieczona solidnymi płytami betonowymi o grubości 30 cm.
• Skarpa odpowietrzna (od strony zbiornika wyrównawczego, czyli Jeziora Sromowskiego): nachylenie jest zmienne i waha się od 1:2,5 do 1:1,85. Jej zabezpieczenie stanowi zazielenienie wraz ze specjalną instalacją do zraszania ziemi.

Infrastruktura hydrologiczna i kontrolna

Kluczowym elementem bezpieczeństwa zapory są urządzenia upustowe. Wydatek przelewu stokowego wynosi 975 m³ wody na sekundę, natomiast dwa spusty denne są w stanie przepuścić 360 m³ wody na sekundę. Dodatkowo, dwie turbiny elektrowni mają przepustowość rzędu 250 m³ wody na sekundę. Takie parametry pozwalają na skuteczne zarządzanie poziomem wody nawet w sytuacjach kryzysowych.

Wewnątrz korpusu zapory znajduje się zaawansowany system monitoringu. Galeria kontrolno-zastrzykowa ma długość 256,2 metra, a światło chodnika wynosi 3 × 3 metry. System drenażu realizowany jest za pomocą rur o średnicy 100 cm, wyposażonych w studnie kontrolne, co pozwala na bieżące sprawdzanie szczelności i stabilności konstrukcji.

Elektrownia wodna i zwiedzanie

Poniżej zapory funkcjonuje elektrownia wodna, która obecnie należy do Zespołu Elektrowni Wodnych Niedzica S.A. Jest to obiekt nie tylko przemysłowy, ale i turystyczny. Zarówno elektrownia, jak i wnętrze samej zapory, są udostępnione do zwiedzania z przewodnikiem. Turyści mają niepowtarzalną okazję wejść do podziemnego tunelu – galerii kontrolnej poprowadzonej w litej skale, która znajduje się 50 metrów pod lustrem wody i nasypem zapory. To jedna z nielicznych takich atrakcji w Polsce.

Kluczowe korzyści i ochrona przeciwpowodziowa

Głównym zadaniem inwestycji jest ochrona przeciwpowodziowa terenów położonych w dole rzeki Dunajec. Skuteczność zapory została potwierdzona w dniu jej oficjalnego otwarcia, 9 lipca 1997 roku. W trakcie tak zwanej powodzi tysiąclecia, fala powodziowa, która dotarła do zbiornika, była drugą pod względem wysokości w historii pomiarów, ustępując jedynie wielkiej powodzi z 1934 roku. Dzięki zaporze udało się spłaszczyć falę i uchronić wiele miejscowości przed zniszczeniem.

Oprócz funkcji ochronnej, budowa zbiornika przyniosła inne korzyści. Pozwoliła na rozwiązanie problemu zaopatrzenia w wodę pitną dla pobliskich miejscowości, gdzie wcześniej w okresach suszy występowały znaczne niedobory. Dodatkowo, zapora ustabilizowała poziom rzeki w jej dalszym biegu. Dzięki temu tradycyjny spływ Przełomem Dunajca, kończący się w mieście Szczawnica lub Krościenko nad Dunajcem, może odbywać się bez przeszkód wynikających ze zbyt niskiego stanu wód.