Zamek Niedzica

Zamek Niedzica, znany w literaturze i historii również jako Zamek Dunajec, to bez wątpienia jedna z najcenniejszych pereł architektury obronnej w Polsce. Ta średniowieczna warownia, wznosząca się dumnie na wapiennym wzgórzu, od wieków strzegła północnych rubieży Węgier, a dziś stanowi magnes przyciągający turystów w malownicze Pieniny. Jego sylwetka, odbijająca się w tafli Jeziora Czorsztyńskiego, jest jednym z najczęściej fotografowanych widoków w regionie, a mury skrywają opowieści o wielkiej polityce, zdradach, miłościach i tajemniczych skarbach zza oceanu.

Lokalizacja i uwarunkowania geograficzne

Budowla usytuowana jest we wsi Niedzica-Zamek, na obszarze Polskiego Spisza, który historycznie znany był jako Zamagurze. Wzgórze zamkowe wznosi się na wysokość 566 m n.p.m., co obecnie daje około 35 metrów przewyższenia nad lustrem wód sztucznego zbiornika wodnego. Warto jednak pamiętać, że przed budową zapory, fortyfikacja górowała aż 75 metrów nad dnem doliny rzeki Dunajec, co czyniło ją trudną do zdobycia i zapewniało doskonałą kontrolę nad szlakiem handlowym i granicą.

Geologicznie miejsce to należy do Pienińskiego Pasa Skałkowego. Wapienne i łupkowe skały tworzą tu naturalne urwiska, które od północy i wschodu stanowiły barierę nie do przebycia dla potencjalnych najeźdźców. Jedyny dogodny dojazd prowadził od południowego zachodu, gdzie wzgórze łączy się z głównym grzbietem Pienin Spiskich. Naprzeciwko, po drugiej stronie jeziora, widać ruiny zamku w Czorsztynie, a nieco dalej wznoszą się szczyty takie jak Czubatka. Okolica ta jest niezwykle atrakcyjna turystycznie, a w pobliżu znajdują się popularne miejscowości wypoczynkowe, takie jak Kluszkowce czy Maniowy.

Początki warowni i czasy Berzeviczych

Historia osadnictwa na tym terenie jest nierozerwalnie związana z kolonizacją Spisza. Pierwsze drewniano-ziemne umocnienia mogły powstać tu bardzo wcześnie, jednak murowana warownia, znana jako "castrum lapideum", wiązana jest z rodem Berzeviczych lub Wilhelmem Drugethem i datowana na początek XIV wieku. Dokumenty wspominają o Kokoszu Berzeviczym, stronniku króla Karola Roberta, który otrzymał te ziemie w 1306 roku. To on rozpoczął szeroką akcję kolonizacyjną na Zamagurzu, zakładając liczne wsie.

W 1330 roku właścicielem zamku był Wilhelm Drugeth, żupan spiski, który znacznie rozbudował obiekt. Po jego śmierci warownia stała się własnością królewską, by wkrótce powrócić w ręce Berzeviczych. W tym okresie zamek pełnił kluczową rolę w ochronie granicy węgierskiej. Ciekawostką jest fakt, że w 1412 roku, w związku z zastawem spiskim (pożyczką udzieloną cesarzowi Zygmuntowi Luksemburskiemu przez króla Polski), część dochodów z okolicznych wsi trafiała do Polski, choć sam zamek pozostał przy Węgrzech.

Złoty wiek i renesansowa przebudowa

Kluczowym momentem dla wyglądu budowli było przejęcie jej przez potężny ród Zápolyów w drugiej połowie XV wieku. Emeryk Zápolya, a następnie jego brat Stefan, rozbudowali warownię, tworząc tzw. zamek dolny. W XVI wieku, w wyniku zawirowań politycznych po bitwie pod Mohaczem, zamek trafił w ręce Hieronima Łaskiego, polskiego dyplomaty, jako nagroda za misję w Stambule. Po nim dobra odziedziczył jego syn, Olbracht Łaski, znany z hulaszczego trybu życia i licznych intryg.

Kłopoty finansowe Łaskiego doprowadziły do sprzedaży zamku Jerzemu Horváthowi de Palocsa w 1589 roku. To właśnie ten właściciel nadał budowli charakter, który w dużej mierze podziwiamy do dziś. Przeprowadził on gruntowną przebudowę w stylu renesansowym. Powstała wówczas charakterystyczna attyka wieńcząca mury, wspaniały portal bramny oraz arkadowy dziedziniec. Zamek przestał być jedynie surową twierdzą, a stał się wygodną rezydencją magnacką, choć nie pozbawioną walorów obronnych, co było istotne w niespokojnych czasach. Warto wspomnieć, że dobra zamkowe obejmowały wówczas rozległe tereny, sięgające aż po dzisiejszą miejscowość Nowy Targ na zachodzie.

Czasy Palocsayów i Salamonów

Przez kolejne stulecia zamek przechodził zmienne koleje losu, będąc we władaniu rodów Horváthów, Joanellich i ponownie Palocsayów. W XIX wieku, po pożarze rodowej siedziby w Pławcu, Andrzej Horváth Palocsay przeniósł się do Niedzicy i przeprowadził remont, nadając wnętrzom cechy barokowe i klasycystyczne. Zasłynął on z wystawnych bali i biesiad, na które zjeżdżała się szlachta z całego pogranicza, w tym goście z miast takich jak Szczawnica czy Kraków.

Ostatnimi prywatnymi właścicielami zamku była rodzina Salamonów. Władali oni obiektem aż do końca II wojny światowej, nawet gdy po 1920 roku Niedzica została włączona w granice odrodzonej Polski. Ilona Salamonowa, ostatnia pani na zamku, była postacią niezwykle szanowaną, znaną z pomocy udzielanej Polakom w czasie okupacji. Niestety, rok 1945 przyniósł kres tej epoce – zamek został opuszczony przez właścicieli i w dużej mierze rozgrabiony przez przechodzące wojska oraz okoliczną ludność.

Legenda o skarbie Inków i Andrzeju Beneszu

Jedną z najbardziej fascynujących historii związanych z warownią jest legenda o inkaskim złocie. Opowiada ona o Sebastianie Berzeviczym, który w XVIII wieku wyjechał do Peru i poślubił inkaską arystokratkę. Ich córka, Umina, wyszła za mąż za bratanka przywódcy powstania antyhiszpańskiego, Tupaca Amaru II. Uciekając przed zemstą Hiszpanów, rodzina przybyła do Europy, ostatecznie chroniąc się w Niedzicy. Umina zginęła w tajemniczych okolicznościach (podobno zasztyletowana na dziedzińcu), ale jej syn, ostatni potomek Inków, został adoptowany przez rodzinę Beneszów.

Historia ta nabrała rozgłosu po II wojnie światowej, kiedy to Andrzej Benesz, ówczesny wicemarszałek Sejmu i potomek rodu, odnalazł w zamku ołowianą tubę z tzw. kipu – pismem węzełkowym. Miało ono zawierać wskazówki dotyczące ukrycia legendarnego skarbu, który rzekomo zatopiono w jeziorze Titicaca lub ukryto w murach zamkowych. Choć skarbu nigdy nie odnaleziono, legenda ta do dziś rozpala wyobraźnię turystów i poszukiwaczy przygód.

Zamek współcześnie i jego atrakcje

Po wojnie zniszczony obiekt został upaństwowiony i przekazany pod opiekę Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Dzięki wieloletnim pracom konserwatorskim, prowadzonym m.in. przez Alfreda Majewskiego, udało się przywrócić mu dawny blask. Obecnie mieści się tu muzeum wnętrz oraz dom pracy twórczej. Turyści mogą zwiedzać zarówno zamek dolny i średni z częścią mieszkalną, jak i ruiny zamku górnego z tarasami widokowymi.

Wśród udostępnionych pomieszczeń znajdują się m.in.:

• Wielka Sala (Sala Rycerska) z ekspozycją broni,
• Komnaty mieszkalne Salamonów z zachowanym wyposażeniem z XIX i XX wieku,
• Sala Myśliwska,
• Izba Żupna,
• Wozownia.

Z tarasów zamku górnego roztacza się niezapomniany widok na zaporę, jezioro oraz pobliskie Sromowce Wyżne. Obiekt jest również znany z ekranu – kręcono tu sceny do wielu filmów i seriali, w tym do kultowych "Wakacji z duchami" czy "Zemsty".

Wizyta w Niedzicy to także okazja do poznania szerszej historii regionu. Dawne związki handlowe, które prowadziły tędy kupców z Węgier w stronę miast takich jak Stary Sącz czy Rytro, są wciąż żywe w lokalnych opowieściach. Spacerując po zamkowych korytarzach, można poczuć ducha dawnych wieków i zrozumieć fenomen tego miejsca, gdzie historia Polski i Węgier splata się w nierozerwalną całość.