Zamek Sandomierz

Nr w rejestrze zabytków:
156 z 09.03.1932; 31 z 20.01.1966; 20 (t.) z 10.03.1977
Aktualna funkcja: Muzeum Zamkowe w Sandomierzu
Data powstania obiektu: XIV w.

Zamek - wzniesiony w XIV w. na miejscu dawnego grodu, później przebudowany, jest w swojej obecnej postaci wyrazem przemian i nawarstwień historycznych.

Zamek zbudowano na miejscu pierwotnej warowni istniejącej na wzgórzu co najmniej od X w. Badania archeologiczne potwierdziły istnienie pierwotnego grodu. W 1139 roku - kiedy Sandomierz został stolicą księstwa dzielnicowego a gród rezydencją książęcą - musiał być rozbudowany. Ówczesny książęcy gród otoczony był drewniano-ziemnym wałem oraz systemem zasieków ze skośnie wbitych pali. Od strony wysoczyzny przekopano fosę.

Mieściła się tu kasztelania a od przełomu XII-XIII wieku - stolica księstwa dzielnicowego. W XIV wieku Kazimierz Wielki wykorzystał miejsce grodu pod budowę murowanego zamku, który prawdopodobnie w tym okresie został połączony z murami miejskimi. Wieża południowo-zachodnia, która króluje nad ulicą Zamkową została wybudowana w 1480 roku. W 1525 roku zamek przekształcony został na rezydencję renesansową według projektu Benedykta zwanego "Sandomierzaninem". Później był jeszcze wielokrotnie przebudowywany z udziałem wybitnego architekta i rzeźbiarza Santi Gucciego.

Składał się on z czterech skrzydeł obejmujących kolumnowy dziedziniec. Niestety, w 1656 roku został wysadzony w powietrze przez wycofujących się z miasta Szwedów. Ocalało jedynie skrzydło zachodnie. Od połowy XVII wieku w zamku nie rezydowali królowie ani nawet starostowie sandomierscy. Zamek stał się przede wszystkim budynkiem użyteczności publicznej. Po 1795 roku Austriacy przeznaczyli zamek na sąd i więzienie,  natomiast dziedziniec zamkowy otoczono półkoliście biegnącym murem. Na dziedzińcu zamkowym zachowała się stara studnia a pod powierzchnią fundamenty kazimierzowskiego zamku. Więzienie zlikwidowano w 1959 roku. Obecnie zamek jest siedzibą Muzeum Okręgowego.

Źródło: sandomierz.pl

W XI w. na wzgórzu oblanym wodami Wisły został usytuowany drewniany zamek grodowy. W 1138 r. na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego Sandomierz stał się stolicą księstwa dzielnicowego, a zamek awansował na stałą rezydencję książęcą zamieszkiwaną m.in. przez Henryka Sandomierskiego, Kazimierza Sprawiedliwego, Leszka Białego, Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego, oraz kobiety z kręgu sandomierskich Piastów: Salomee, Kingę, Helenę, Grzymisławę i Gryfinę.

W 1260 r. w wyniku najazdu tatarskiego na Sandomierz zamek został zniszczony, a schroniona w nim ludność wymordowana.

W XIV w. król Kazimierz Wielki odbudował zamek jako obronną gotycką budowlę z murem i bramą ze zbrojownią. Zamek stał się siedzibą królewskich starostów, goszczącą dość często władców Polski. Zatrzymywali się tutaj podróżujący królowie z dworem, kancelarią i dostojnikami państwowymi.

W XV w. za panowania Kazimierza IV Jagiellończyka wzniesiona została baszta południowa tzw. ?kurza noga", obecnie najstarsza część zamku.

W XVI w. Zygmunt I Stary rozpoczął przebudowę gotyckiego zamku w renesansową rezydencję. Pracami kierował niemiecki architekt Benedykt zwany Sandomierzaninem. Średniowieczny budynek stanowił skrzydło południowe przebudowanego zamku, wzniesiono skrzydło wschodnie i rozpoczęto budowę skrzydła zachodniego. W latach 1564-1565 za panowania Zygmunta II Augusta prace kontynuował rzeźbiarz i architekt Santi Gucci. Wtedy ostatecznie ukształtowano czworobok renesansowego zamku przedłużając skrzydło zachodnie zakończone narożną wieżą i łącząc mur północny z wieżą bramną. Zamek został siedzibą starostów grodowych. Tutaj odbywały się sądy ziemskie, grodzkie oraz sąd wyższy prawa magdeburskiego.

W 1656 r. w czasie ?potopu" wycofujące się wojska szwedzkie wysadziły zamek niszcząc skrzydła wschodnie i południowe. Najmniej ucierpiało skrzydło zachodnie, które w latach 1680 - 1688 za panowania Jana III Sobieskiego zostało przebudowane w wolno stojący budynek typu pałacowego, który w zasadniczym zrębie przetrwał do dzisiaj.

Działo oktawa kartauny z XVII w.

Armaty tego typu znajdowały się na wyposażeniu tzw. artylerii zamkowej utrzymywanej przez starostów w zamkach królewskich. Działo umieszczone na murach sandomierskiego zamku w pierwszych dniach kwietnia 1656 r. w wyniku wysadzenia zamku przez wycofujące się wojska szwedzkie zostało pogrzebane na 340 lat.

Odnalezione zostało w 1996 r. w czasie prowadzenia prac stabilizujących na wzgórzu zamkowym.

W XVII-XVIII w. zamek będący siedzibą starostów sandomierskich, stał się budynkiem użyteczności publicznej: urzędem, sądem, więzieniem oraz gospodarczym centrum klucza stanowiącego uposażenie starosty.

W1768 r. w czasie konfederacji barskiej zamek został zniszczony przez kwaterujące w nim wojska rosyjskie.

W 1795 r. po III rozbiorze Polski zamek został odrestaurowany przez Austriaków i umieszczono w nim sąd kryminalny i więzienie.

W XIX w. zamek nadal pełnił funkcje sądowniczo-więzienne. W Królestwie Polskim mieścił się tu sąd poprawczy i więzienie rosyjskie. W 1844 r. przebudowano elewację wschodnią w stylu klasycystycznym, zmieniono klatkę schodową a w mur północny wstawiono budynek dla personelu więziennego. Do 1959 r. zamek nieprzerwanie funkcjonował jako więzienie.

W latach 60. XX w. rozpoczęto na zamku prace badawcze, konserwatorskie i remontowe. W1986 r. zamek przeznaczono na siedzibę Muzeum Okręgowego w Sandomierzu.

W latach 90. XX w. przeprowadzono prace zabezpieczające wzgórze zamkowe i uporządkowano dziedziniec, a w 2001 r. wyremontowano mur oporowy od strony płd. - wsch.

W latach 2002 - 2005 wykonano remont i modernizację dachu i poddasza zamkowego, odrestaurowano basztę południową i salę rycerską.

Król Kazimierz Wielki odbudowując zniszczone w 1349 r. przez najazd Litwinów miasto otoczył je murami obronnymi. Mury obronne wznoszono odcinkami wymieniając zniszczone obwałowania ziemno-drewniane. Prace te trwały przynajmniej do końca XV w. System obronny Sandomierza składał się z czterech bram wjazdowych, dwóch furt i 21 baszt obronnych i był powiązany z zamkiem królewskim. Wysokość opasującego miasto muru wynosiła ok. 9m. W XIX w. nadwątlone wcześniejszymi wojnami nury obronne były rozbierane, a materiał używany do odbudowy zniszczonego w 1808 r. przez Austriaków miasta. Nie dotrwały do naszych czasów bramy: Krakowska, Zawichojska i Lubelska oraz furta Zamojska oraz większość odcinków murów i baszt.

Jedyna ocalała do dziś Brama Opatowska umożliwiała wjazd do miasta od strony Opatowa i uznawana była za największą. Jej obecna forma osiągnięta została w ciągu kilku etapów budowlanych. Pierwotna wysokość sięgała widocznego na elewacjach fryzu z układanej na kant cegły. Jeszcze w XV w. bramę nadbudowano wieńcząc ją analogicznym fryzem. W XVI w. z fundacji znanego sandomierskiego lekarza Stanisława Bartolona bramę zwieńczono attyką oraz nakryto dachem, którego ślady czytelne są do dziś we wnętrzu kondygnacji attykowej. Wjazd przez bramę na co dzień zamykany był kratą żelazną, osadzoną i spuszczaną po prowadnicy (zachowana na północnej elewacji bramy). Pierwotnie wieża bramna dostępna była tylko z murów obronnych. Na drugiej kondygnacji zachowały się zamurowane dawne wejścia na bramę. Wewnątrz poszczególne kondygnacje połączone były systemem rabin z pomostami przy otworach strzelniczych. Schody wykonane zostały z inicjatywy PTK podczas remontu bramy w 1928 r. wymienione w 2006 r. Z tarasu widokowego roztacza się wspaniałą panorama miasta i okolicy. Po obu stronach Bramy Opatowskiej znajdują się największe zachowane fragmenty murów obronnych.

Z dawnych furt miejskich przeznaczonych wyłącznie dla ruchu pieszego zachowała się przy ulicy Zamkowej tylko Furta Dominikańska zwana ?Igielnym Uchem?. Przyległe do niej mury obronne, dziś znajdują się wewnątrz sąsiednich kamienic i są znakomitym przykładem ?znikania? dawnych murów obronnych pochłoniętych przez dobudowane domy. W czasie konserwacji w 1958 r. przy Furcie Dominikańskiej uczytelniono przekrój przez mur obronny z odtworzeniem poziomu chodnika dla straży i przedpiersia.

Brama Zawichojska usytuowana była u wylotu obecnej ul. Gen. Michała Sokolnickiego - dawniej Zawichojskiej, w ciągu linii murów obronnych pomiędzy Bramą Opatowską a nie zachowaną wysoką basztą przy ul. Fortecznej. W połowie XIX w. przysłany z Warszawy inż. Ratynski, uznał, że z powodu nachylenia budowli bramę należy rozebrać. Brama ta miała ok. 25 m2 powierzchni wewnętrznej i ok. 9 m wysokości, oraz wysunięte na zewnątrz obwodu mury przedbramia.

Brama Lubelska zwana Rybacką - stała w obniżeniu skarpy wschodniej w okolicy ulic Browarnej, Podole i schodów na skarpie prowadzących od ul. Długosza. Po przekroczeniu Bramy Lubelskiej do miasta docierało się dzisiejszą ul. Podole. Brama ta jak pisze ks. Melchior Buiński uległa ?opłożeniu i podmuleniu góry sandomierskiej " zniszczeniu przez osuwającą się skarpę jeszcze w XVII w.

Furta Zamiejska - wymieniana w źródłach z XVIII w. w okolicy Collegium Gostomianum, ?roku 1734 przez Moskalów zrujnowana ". Bliższa jej lokalizacja nie jest znana.

Brama Krakowska stała w dolinie od strony Wisły, nieco wyżej niż zachowany spichlerz kolegiacki, między wzgórzem zamkowym, a zachodnim krańcem skarpy wschodniej. Zwana była także Małą Bramą. Z racji bliskości zamku musiała doznać uszkodzeń w czasie wysadzenia zamku przez Szwedów w kwietniu 1656 r. Na początku XIX w. uległa częściowemu zawaleniu, a w 1874 r. została rozebrana. Brama ta otwarta do traktu krakowskiego biegnącego tarasem zalewowym Wisły, w przypadku dużej wody dostępna była podjazdem, który od podnóża zamku wznosił się po zboczu wzgórza zamkowego ku przejazdowi bramy.

Źródło: Tablica informacyjna przy zamku

Salve Regina
W południowo-zachodniej części miasta, w dzielnicy Krakówka, znajduje się stożkowate wzniesienie zwane Salve Regina. Badacze dziejów Sandomierza widzieli widzieli tu kopiec grobowy legendarnego założyciela miasta, księcia lub woja morawskiego Sędomira lub Sudomira. Wiązano nawet (ze względu na formę) sandomierskie wzgórze z krakowskimi kopcami Kraka i Wandy. Jedna z legend łączy nazwę wzgórza z wydarzeniami z czasów najazdów tatarskich. Wówczas to wielki buhaj hodowany w oborach klasztornych dominikanów miał zerwać się i wybiec za miasto, gdzie rozwścieczony (napadem Tatarów) rogami i racicami usypał kopiec, na którym wyrył napis ?Salve Regina?. co znaczy ?Witaj Królowo?. Były to pierwsze słowa pieśni, śpiewanej przez dominikanów podczas zadawanego im męczeństwa. Inna wersja legendy głosi, iż napis, do niedawna jeszcze znajdujący się na zboczu pagórka, wypalili prochem konfederaci barscy.
Legenda o rękawiczkach królowej Jadwigi

Królowa Jadwiga była córką Ludwika Węgierskiego. Ze wszystkich miast najbardziej lubiła przyjeżdżać do Sandomierza. Umiłowała sobie stary gród sandomierski, opiekując się przy tym zarówno tutejszymi kościołami, jak i klasztorami.

Pewnego wieczoru, gdy wracała z Sandomierza do Krakowa, zaskoczyła ją ogromna śnieżyca. Towarzyszący jej woźnica oraz hajduczek stracili głowę i zboczyli z drogi, zjeżdżając w szczere pola. Ponieważ nie mogli wydostać sań, postanowili poszukać drogi lub kogoś, kto mógłby im pomóc. Natrafili na małą wioskę zwaną Świątniki. Dowiedziawszy się, jaki to wielki gość ugrzązł w śniegach, cała gromada wyruszyła na pomoc. Kiedy wreszcie wydobyto sanie królowej, na dworze było już ciemno. Królowa chciała wracać z powrotem do Sandomierza, aby tam przeczekać śnieżyce. Wówczas najstarszy z wioski zaproponował, aby goście pozostali na noc. Po tak miłym zaproszeniu, Jadwiga skorzystała z uprzejmości mieszkańców. Nazajutrz postanowiła wyruszyć niezwłocznie do Krakowa. Przed odjazdem wszyscy żegnali królową ze łzami w oczach. Z wdzięczności za pomoc, zapytała mieszkańców, czy nie mają jakiejś prośby, gdyż zauważyła, że cierpią z nieznanego jej powodu. Wówczas sołtys padł do stóp królowej i zaczął żalić się na swojego pana. Opowiadał o tym, w jaki to okrutny sposób właściciel traktuje wszystkich mieszkańców. Młodsza córka Ludwika Węgierskiego obiecała, że wykupi wieś. Na potwierdzenie swojego czynu zdjęła z rąk śliczne białe rękawiczki i podarowała je sołtysowi. W zamian za wykupienie okolicy od okrutnego właściciela, zobowiązała mieszkańców do pełnienia służby w sandomierskiej katedrze. Sołtys złożył bezcenną pamiątkę w skarbcu katedry, gdzie przechowywano ją przez długie lata. Obecnie rękawiczki znajdują się w jednej z oszklonych gablot Muzeum Diecezjalnego w Sandomierzu.

Legenda o Henryku Sandomierskim i Pięknej Judycie

Henryk był synem Bolesława Krzywoustego. Otrzymał we władanie Ziemię Sandomierską, a jego rezydencja mieściła się w nadwiślańskim zamku.

Książę jako pierwszy wyruszył na wyprawę krzyżową do Ziemi Świętej. Wracając do swojego ojczystego kraju przywiózł ze sobą kobietę, którą obdarzył głębokim uczuciem. Piękna Judyta była prostą Żydówką. Nie była ani księżniczką, ani też nie pochodziła z królewskiego dworu. Książę wybudował jej w zamku piękne komnaty, dzieląc się przy tym całym swoim majątkiem.

Judyta miała ogromny wpływ na Henryka. Nie podobało się to rycerstwu i duchownym. Zmusili księcia, aby usunął kobietę z zamku. Książę dostosował się do tego, ale wcześniej kazał wybudować podziemny pałac w okolicach wzgórza Salve Regina. Żydówka opuściła miasto, udając, że wyjeżdża. W drodze zawróciła jednak do podziemnego pałacu. Tam zajęła się czarami. Henryk odwiedzał swoją ukochaną spędzając z nią bardzo dużo czasu.

Pewnego dnia ogłosił, że udaje się na wyprawę przeciw Prusom. W drodze jednak zostawił rycerzy i udał się do swojej ukochanej. Dzięki jej czarom otrzymał wieczną młodość i do dzisiaj przebywa razem z piękną Judytą w podziemnym pałacu.

  • B. Guerquin: Zamki w Polsce, Arkady 1984
  • Sypek Agnieszka i Robert, Zamki i warownie ziemi sandomierskiej, Warszawa 2003
Zaktualizowano wczoraj

Dane teleadresowe

Zamkowa 12
27-600 Sandomierz
place
50.6759498, 21.7474311Skopiowano do schowka
N50º40'33.419", E21º44'50.752"Skopiowano do schowka

Cechy i udogodnienia

Wstęp płatny
Miejsce/obiekt, z którego korzystanie, zwiedzanie wymaga uiszczenia opłat.
Parking
Miejsce/obiekt w pobliżu którego istnieje możliwość płatnego lub bezpłatnego zaparkowania samochodu.
Możliwość zwiedzania
Miejsce/obiekt, który jest udostępniany do zwiedzania.
Na deszcz
Miejsce/obiekt, który charakteryzuje się możliwością zwiedzania niezależnie od panujących na zewnątrz warunków atmosferycznych.
Ogólnodostępny
Obiekt ogólnodostępny dla wszystkich w określonych dniach i godzinach. (np. instytucja publiczna lub kościół czynne w określonych godzinach).

Najbliższe atrakcje W najbliższej okolicy znajduje się wiele ciekawych atrakcji. Oto niektóre z nich.

Korzystając z tej strony akceptujesz, że w Twoim urządzeniu końcowym zostaną zainstalowane pliki cookies, które umożliwiają nam świadczenie usług. Brak zgody na pliki cookies oznacza, że pewne funkcjonalności strony mogą być niedostępne. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia. Więcej informacji znajdziesz w Polityce Cookies.