Pomnik Reduty Ordona na Woli w Warszawie
Pomnik Reduty Ordona na Woli w Warszawie to zespół upamiętnień poświęconych bohaterskiej obronie i eksplozji dzieła fortyfikacyjnego nr 54 podczas szturmu armii rosyjskiej na Warszawę 6 września 1831 roku w okresie powstania listopadowego. Współczesna pamięć o tym wydarzeniu funkcjonuje w dwóch miejscach na pograniczu dzielnic Ochota i Wola: przy skrzyżowaniu ulic Mszczonowskiej i Włochowskiej, gdzie stoi przedwojenny obelisk, oraz przy ulicy Na Bateryjce, gdzie badania archeologiczne potwierdziły rzeczywiste położenie szańca.
Dwie lokalizacje upamiętnienia – historia pomyłki i odkrycie prawdy
Przez dziesięciolecia tradycja lokalizowała słynną redutę na Woli w rejonie ulicy Mszczonowskiej, co wpłynęło na nazewnictwo sąsiedniego centrum handlowego Atrium Reduta oraz przystanku Warszawskiej Kolei Dojazdowej Warszawa Reduta Ordona. W rzeczywistości w tym miejscu znajdowała się nieobsadzona przez polskie wojsko reduta nr 55.
W 1841 roku (część źródeł podaje rok 1847) władze carskie ustawiły w pobliżu tamtego punktu, przy współrzędnych 52°12′57,3001″N 20°57′23,1102″E, potężny 11-metrowy obelisk „Zdobywców Warszawy”. Rosjanie wybrali lokalizację celowo, aby monument był widoczny z okien przejeżdżających pociągów Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.
- Obelisk przy ulicy Mszczonowskiej róg ulicy Włochowskiej: Odsłonięty uroczyście 28 listopada 1937 roku, w przeddzień rocznicy wybuchu powstania listopadowego, w miejscu dawnego carskiego upamiętnienia. Składa się ze zwieńczonego krzyżem kamienia pamiątkowego ustawionego na późniejszym cokole (początkowo głaz spoczywał niemal na poziomie ziemi) oraz tablicy informacyjnej. Na kamieniu wyryto napis: „Tu dnia 6 września roku 1831 w walce z przemocą moskiewską została wysadzona w powietrze Reduta Ordona. Obrońcom Ojczyzny cześć!”.
- Symboliczny grób i upamiętnienie przy ulicy Na Bateryjce: Właściwa lokalizacja reduty nr 54 znajduje się około kilometra na południe od obelisku na Woli, na terenie Ochoty w bezpośrednim sąsiedztwie ronda Zesłańców Syberyjskich (wzniesienie po południowo-zachodniej stronie ronda, między ulicą Na Bateryjce, aleją Bohaterów Września, Alejami Jerozolimskimi oraz centrum handlowym Blue City, współrzędne 52°12′54″N 20°57′34″E). Społeczny pomnik w formie symbolicznej mogiły żołnierzy polskich i rosyjskich postawiło tu Stowarzyszenie Reduta Ordona.
Na tablicy przy ulicy Na Bateryjce umieszczono fragment poematu Adama Mickiewicza „Reduta Ordona”: „…Tylko czarna bryła / Ziemi niekształtnej leży – rozjemcza mogiła. / Tu i ci, co bronili, – i ci, co się wdarli, / Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli. / …Tu zagrzebane tylu set ciała, imiona…”.
Znaczenie militarne reduty nr 54 i przebieg szturmu z 6 września 1831 roku
Reduta nr 54 wchodziła w skład pierwszej linii zachodnich umocnień Warszawy i osłaniała z lewej strony, z odległości około 2 kilometrów, główne dzieło obronne tego odcinka – szaniec wolski nr 56, broniony przez generała Józefa Sowińskiego. Fortyfikacja miała prawdopodobnie kształt sześcioboku otoczonego fosą, przystosowanego do obrony okrężnej, o rozpiętości około 200 metrów.
Mimo solidnego przygotowania inżynieryjnego reduta dysponowała zaledwie jedną trzecią przewidzianej załogi (maksymalnie około 200 żołnierzy). Wbrew literackiej legendzie dowódcą dzieła nie był podporucznik Julian (Juliusz) Konstanty Ordon, lecz major Ignacy Dobrzelewski. Ordon – odznaczony Krzyżem Virtuti Militari i awansowany na stopień oficerski po bitwie pod miastem Ostrołęka – kierował wyłącznie artylerią reduty. Obsadę stanowiły dwie kompanie 1. pułku strzelców pieszych (1. dywizja piechoty), 43 artylerzystów, sześć przestarzałych austriackich i pruskich dział wałowych oraz jedna hakownica.
Przebieg walki i trzy teorie wybuchu prochowni
Rosyjski szturm rozpoczął się 6 września 1831 roku około godziny 6:00 rano uderzeniem oddziałów generała Jafimowa. Przez blisko dwie godziny polska załoga znajdowała się pod silnym ostrzałem artyleryjskim, co wywołało głęboki wstrząs wśród obrońców – w trakcie szturmu nie użyto granatów ręcznych, ograniczając się do mało skutecznego ognia karabinowego zza wału. Gdy rosyjska piechota wdarła się na wały, polscy żołnierze nie zdołali się wycofać, a w jednym z dwóch składów amunicji nastąpiła potężna eksplozja.
![]()
Rys. Szturm Woli przez wojska rosyjskie (według obrazu Horacego Verneta).
Historycy wskazują trzy główne przyczyny wysadzenia prochowni:
- Przypadkowe zaprószenie ognia: Nieumyślne podpalenie prochu przez polskich żołnierzy podczas chaotycznego odwrotu.
- Wykonanie rozkazu zniszczenia magazynu: Celowe wysadzenie składu amunicji przez artylerzystów na rozkaz podporucznika Ordona w chwili opuszczania szańca.
- Strzał rosyjskiego żołnierza: Oddanie strzału w kierunku polskiego oficera artylerii, który schronił się w składzie amunicji i odmówił złożenia broni.
W wyniku eksplozji zginęła większość polskich obrońców oraz około 100 żołnierzy rosyjskich. Łączne straty rosyjskie podczas zdobywania reduty wyniosły około 600 ludzi – polegli dwaj rosyjscy pułkownicy oraz dowodzący natarciem generał Jafimow, a generał Fiodor Geismar zmarł wskutek odniesionych ran.
Prawdziwe losy Juliana Konstantego Ordona i wiersz Adama Mickiewicza
Obrona dzieła nr 54 przeszła do historii literatury dzięki wierszowi Adama Mickiewicza „Reduta Ordona – opowiadanie adiutanta”, napisanemu na podstawie relacji naocznego świadka walk Stefana Garczyńskiego. Poeta uśmiercił w utworze dowódcę artylerii, jednak w rzeczywistości Julian Konstanty Ordon przeżył wybuch, odnosząc jedynie poparzenia.
![]()
Fot. Portret - Julian Konstanty Ordon.
Po upadku powstania listopadowego Ordon udał się na emigrację. Walczył w powstaniu węgierskim w 1848 roku, w wojnie krymskiej oraz w wyprawie sycylijskiej Giuseppe Garibaldiego. W 1855 roku spotkał się osobiście z Adamem Mickiewiczem podczas wizyty wieszcza w polskich oddziałach w Bułgarii, przedstawiając się słowami: „Jestem Ordon, którego Pan na tamten świat wyprawił”. Zmarł śmiercią samobójczą w wieku 77 lat, a jego grobowiec znajduje się na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.
Badania archeologiczne na reducie nr 54 i ochrona zabytku
Prawidłowe położenie reduty przy ulicy Na Bateryjce było znane z planu fortyfikacji Warszawy z 1831 roku oraz map dołączonych do oficjalnego raportu generała Iwana Paskiewicza, jednak dopiero badania archeologiczne w latach 2010–2013 ostatecznie potwierdziły ten fakt w terenie. Wykopaliska rozpoczęły się 28 października 2010 roku po wcześniejszym okresie nielegalnych poszukiwań z lat 2005–2008, które częściowo naruszyły warstwy ziemne obiektu.
Prace prowadzili specjaliści z Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie pod kierunkiem Witolda Migala we współpracy z Mazowieckim Stowarzyszeniem Historycznym Exploratorzy.pl (prezes Robert Wit Wyrostkiewicz) oraz przy wsparciu merytorycznym historyka wojskowości profesora Tomasza Strzeżka z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Podczas badań w 2013 roku odkryto zbiorową mogiłę żołnierską w dawnym leju po pocisku lub wilczym dole, w której spoczywały bezładnie złożone szczątki sześciu poległych, a także kartacze, kule karabinowe, fragmenty granatów, części karabinów oraz rosyjski tasak.
Odnalezione guziki mundurowe pozwoliły zidentyfikować przynależność poległych do następujących formacji:
- Wojsko polskie: 1. pułk strzelców pieszych Królestwa Polskiego.
- Armia rosyjska: 11. pułk jegrów, biełozierski pułk piechoty, ołonecki pułk piechoty, 22. wołogodzki pułk piechoty, aleksopolski pułk piechoty oraz syberyjski pułk grenadierów.
Północna krawędź reduty została bezpowrotnie zniszczona podczas budowy Alei Jerozolimskich, których jezdnia przebiega kilka metrów poniżej dawnego poziomu gruntu. Z kolei na przedpolu dawnego szańca biegnie ulica Kurhan, której nazwa pochodzi najprawdopodobniej od doraźnego kopca grobowego usypanego przez okolicznych mieszkańców dla poległych żołnierzy. W sąsiedztwie reduty powstał również Ośrodek Kultury Muzułmańskiej z meczetem Ligi Muzułmańskiej, co wywołało dyskusje społeczne o sposobie upamiętnienia pola bitwy. W 2016 roku teren reduty nr 54 został oficjalnie wpisany do rejestru zabytków.
Walki w obronie Warszawy we wrześniu 1939 roku i sąsiednie miejsca pamięci
Rejon dawnej reduty zapisał kolejną kartę w historii militarnej stolicy podczas kampanii wrześniowej w 1939 roku, stanowiąc punkt oporu 8. kompanii 40. pułku piechoty broniącej Warszawy. 9 września 1939 roku w okolicy ulicy Wolskiej i Reduty Ordona polscy obrońcy rozbili niemiecką kolumnę czołgów oraz pojazdów piechoty.
Odwiedzając okolice Ochoty i Woli w rejonie Dworca Warszawa Zachodnia, warto zwrócić uwagę także na pobliskie upamiętnienia historyczne:
- Pomnik lotników alianckich przy rondzie Zesłańców Syberyjskich: Położony w pobliżu wschodniej części reduty granitowy monument z tablicą poświęconą załodze samolotu Liberator EW264 Brytyjskich Królewskich Sił Powietrznych pod dowództwem chorążego Murraya A. Baxtera, która zginęła 15 sierpnia 1944 roku podczas lotu z pomocą dla powstańczej Warszawy.
- Inne upamiętnienia bohaterów i walk na Ochocie oraz Woli: W granicach miasta znajdują się również płyta upamiętniająca Konstantego Juliana Ordona w Warszawie, Pomnik Reduty Kaliskiej w Warszawie, tablica upamiętniająca Redutę Wawelską w Warszawie, Pomnik Barykada Września oraz Muzeum Woli.
Źródło: wikipedia.org, mazowsze.szlaki.pttk.pl, histmag.org, polska-org.pl


