Pomnik Ofiar Obozu Zagłady w Treblince
Pomnik Ofiar Obozu Zagłady w Treblince to monumentalne i wybitne w skali świata założenie przestrzenno-pomnikowe zlokalizowane na terenie byłego, niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II. To niezwykle poruszające miejsce oddaje cześć około 800 tysiącom Żydów z Polski i wielu innych krajów Europy, którzy zostali tu zamordowani w latach 1942–1943, co czyniło ten obóz jednym z największych ośrodków zagłady akcji "Reinhardt". Obecnie miejsce to jest postrzegane jako architektoniczne i rzeźbiarskie arcydzieło oraz wzór pomnikowego upamiętniania Holocaustu.
Historia miejsca po wojnie i początki pamięci
Historia terenu po likwidacji obozu przez wycofujących się Niemców była tragiczna nie tylko w aspekcie zbrodni. 2 sierpnia 1943 r. wybuchł tam zbrojny bunt więźniów, po którym naziści postanowili zrównać obiekt z ziemią, zacierając ślady. Usunęli ogrodzenie, wykopali ciała, które następnie skremowali, a groby zasypali ziemią i obsiali łubinem. Kiedy wojna się skończyła i ustała okupacja, to wyjątkowo bolesne dla historii miejsce padło ofiarą miejscowych "hien cmentarnych" oraz żołnierzy Armii Czerwonej, którzy przez lata systematycznie i brutalnie rozkopywali ludzkie szczątki, szukając mitycznego złota i ocalałych kosztowności. W 1947 r., głównie wskutek presji organizacji żydowskich, komunistyczne władze prowizorycznie ogrodziły ten obszar i zabezpieczyły go, organizując stałą wartę wojskową.
Trudne lata budowy pomnika
Na realne decyzje trzeba było poczekać do 1955 r., kiedy to ogłoszono oficjalny konkurs na architektoniczne zagospodarowanie obszaru poobozowego. Wygrał go nowatorski, głęboko symboliczny projekt dwojga gdańskich twórców: architekta Adama Haupta oraz rzeźbiarza Franciszka Duszeńki. W roku 1958 uroczyście wmurowano kamień węgielny, jednak budowa potężnego pomnika przeciągała się latami. Przeszkody stanowiły skomplikowane kwestie własnościowe (potrzeba było wywłaszczyć 127 hektarów od niemal 200 właścicieli ziemskich), trudności techniczne i rażące braki w funduszach. Ponadto robotnicy oraz oddelegowani tam milicjanci nierzadko sami współdziałali z cmentarnymi złodziejami. Sytuację zmieniły wpływy z ogólnopolskiej zbiórki publicznej zainicjowanej przez Komitet Honorowy pod przewodnictwem prof. Turskiego, dzięki której udało się zebrać niezbędne miliony złotych. Oficjalne i bardzo uroczyste odsłonięcie całego kompleksu nastąpiło dopiero 10 maja 1964 r.
Symbolika, topografia i wygląd zespołu pomnikowego
Dojście na obszar zagłady wyznacza autentyczna, ułożona z "kocich łbów" droga biegnąca od symbolicznej bramy aż do odbudowanej rampy z głazami oznaczającymi państwa, z których deportowano ofiary (Austrię, Belgię, Polskę czy dawny Związek Radziecki, a po 2008 r. także Macedonię). Prowadzi ona aż do monumentalnego, ośmiometrowego pękniętego pomnika, uformowanego na wzór jerozolimskiej Ściany Płaczu. Wieńczą go wymowne płaskorzeźby z twarzami w agonii. Sam pomnik wieńczy dłoń w geście błogosławieństwa oraz menorą, a tuż przed nim umieszczono uderzająco prostą płytę z napisem "Nigdy więcej" w siedmiu językach, w tym jidysz, po hebrajsku czy rosyjsku.
Tuż za obeliskiem zlokalizowano przejmujący, zagłębiony w grunt czarny prostokąt betonu stopiony z bazaltowymi, poszarpanymi soplami sprowadzonymi ze Starachowic, wokół którego zapala się znicze imitujące palenisko. Jednak to co w Treblince najbardziej zapada w pamięć, to potężne, pofałdowane pole betonowe zalane po to, by ostatecznie i definitywnie zamknąć dostęp rabusiom, na którym gęsto rozsiano 17 tysięcy polnych kamieni o nieobrobionych kształtach, nierzadko utożsamianych z tradycyjnymi, żydowskimi macewami. Wyryto na nich nazwy 222 miast, z których wywieziono co najmniej 1000 osób – między innymi Warszawa czy liczne miejscowości z obszaru, gdzie obecnie mieści się województwo mazowieckie.
Upamiętnienie i znaczenie międzynarodowe
Niezwykłym wyjątkiem w bezimiennej masie głazów w dawnej Treblince jest ten jeden, poświęcony Januszowi Korczakowi i tragicznej śmierci jego podopiecznych z Domu Sierot, odsłonięty specjalnie w 1978 roku. Dziś cały ten wielki kompleks leży w gestii placówki Muzeum Treblinka. Rozległe i spójne dzieło Duszeńki oraz Haupta było unikalne dla krajów komunistycznych, po raz pierwszy otwarcie i dobitnie wskazując, że zbrodnie tam popełnione to morderstwo narodu żydowskiego. Praca artystów po dziś dzień jest uznawana za absolutne i poruszające arcydzieło sztuki upamiętniającej na skalę globalną.
Fot. Głaz przy pomniku w Treblince - upamiętniający Janusza Korczaka i dzieci z Domu Sierot.
Źródło: wikipedia.org, muzeumtreblinka.eu
