Nadbużański Park Krajobrazowy

Nadbużański Park Krajobrazowy to jeden z największych parków krajobrazowych w Polsce, który oficjalnie został utworzony w 1993 roku. Zlokalizowany jest w środkowo-wschodniej części regionu, jakim jest województwo mazowieckie. Obszar ten składa się z jednego dużego oraz trzech mniejszych, osobnych płatów. Swoim zasięgiem obejmuje lewobrzeżną część Doliny Dolnego Bugu, rozciągając się od ujścia rzeki Tocznej w miejscowości Drażniew do ujścia Liwca niedaleko Kamieńczyka. W jego granicach znajduje się także malowniczy fragment doliny dolnej Narwi oraz rzeki Liwiec. Teren chroniony obejmuje rozległe kompleksy leśne, stanowiące pozostałości dawnych puszcz, do których zalicza się Puszczę Białą, Bory Łochowskie i Lasy Ceranowskie. Ze względu na swoje położenie, zaledwie dwie godziny drogi odvWarszawy, miejsce to stanowi doskonałą przestrzeń do rekreacji na łonie natury.

Historia powstania i powiększania granic

Pomysł utworzenia wielkoprzestrzennego obszaru chronionego zrodził się już w 1976 roku, a jego autorem był znany krajoznawca Lechosław Herz. Początkowo opracowane plany zakładały, że park wraz z otuliną będzie zajmował gigantyczną powierzchnię 222 152 hektarów na terenie czterech ówczesnych województw. Według tych wczesnych koncepcji podział obszaru miał wyglądać następująco:

• Województwo ostrołęckie miało obejmować 63 procent całego terytorium.
• Województwo siedleckie stanowić miało 34 procent obszaru.
• Województwo ciechanowskie zaplanowano na 3 procent powierzchni parku.
• Województwo łomżyńskie zajęłoby zaledwie 1 procent terytorium.

Zawirowania administracyjne sprawiły, że ostatecznie do realizacji wizji w pierwotnym kształcie nie doszło, a największa część ostrołęcka nie została bezpośrednio objęta ochroną parkową. W 1993 roku powołano pierwszy fragment na terenie siedleckim. W 1994 roku dołączono tereny położone w dawnym województwie ciechanowskim, obejmujące gminę Pułtusk, a cztery lata później dodano część zlokalizowaną w dawnym województwie łomżyńskim. Po krajowej reformie administracyjnej wszystkie te obszary znalazły się na Mazowszu. Po ostatecznym powiększeniu z 2002 roku powierzchnia właściwa parku wynosi 74 136,50 hektarów, natomiast jego otulina zajmuje dodatkowe 39 535,2 hektarów.

Rys. Mapa Nadburzańskiego Parku Krajobrazowego.

Kluczowe cele ochrony przyrody

Powołanie tego rozległego obszaru podyktowane było koniecznością ochrony wyjątkowych wartości przyrodniczych, historycznych oraz krajobrazowych. W zakresie wartości przyrodniczych najważniejsze jest zachowanie swobodnie meandrującej nizinnej rzeki Bug wraz z otaczającą ją doliną, na którą składają się liczne starorzecza, odnogi i piaszczyste łachy. Cel ten obejmuje również troskę o pozostałości starych puszcz, bogactwo szaty roślinnej oraz unikalne murawy kserotermiczne, psammofilne i nadrzeczne lasy łęgowe.

Z perspektywy historycznej i kulturowej dąży się do zachowania tradycyjnego charakteru wiejskiej zabudowy, w której dominują stare, drewniane budynki. Istotne jest także podtrzymanie dawnej funkcji osadnictwa oraz wspieranie rozwoju lokalnego rękodzielnictwa ludowego. Ochrona walorów krajobrazowych skupia się na zabezpieczeniu naturalnego krajobrazu rolniczego, imponujących skarp erozyjnych wysoczyzn okalających Bug i Narew, a także obszarów tarasów nadzalewowych, urozmaiconych licznymi parabolicznymi wydmami.

Rezerwaty przyrody funkcjonujące w parku

Ogromny kontrast środowisk, w których suche siedliska borów sosnowych graniczą bezpośrednio z podmokłymi łęgami i torfowiskami, wymusił stworzenie specjalnej sieci ścisłych rezerwatów przyrody. Na terenie całego kompleksu wyznaczono czternaście takich obszarów. Należą do nich rezerwaty leśne, ornitologiczne, florystyczne, krajobrazowy i torfowiskowy. W ścisłych granicach parku znajdują się między innymi: Biele, Bojarski Grąd, Czaplowizna, Dębniak, Jegiel, Kaliniak, Moczydło, Mokry Jegiel, Podjabłońskie, Przekop, Sterdyń, Toczna, Turzyniec oraz Wilcze Błota. W otulinie parku chroni się z kolei rezerwaty Dzierżenińska Kępa i Śliże. Dodatkowo trwają zaawansowane prace nad utworzeniem kolejnych rezerwatów projektowanych, takich jak Brzuza, Las Parowy, Kałęczyn czy Łopianka.

Bogactwo świata roślin i zwierząt

Mozaika siedlisk bezpośrednio przekłada się na wysoką różnorodność biologiczną. Botanicy zidentyfikowali tu obecność blisko 1300 gatunków roślin. Rosną tu liczne gatunki rzadkie i prawem chronione, takie jak czarcikęsik Kluka, goździniec okółkowy, jastrzębiec gruczołowaty, lepnica litewska, sasanka Tekli, tajęża jednostronna, a także widłak wroniec i widłak cyprysowy. Na żyźniejszych glebach i w dolinach rzek można spotkać gęste zarośla łozowe z unikalną wierzbą śniadą oraz wykształcone lasy grądowe.

Świat fauny jest równie imponujący. W lasach i na łąkach parku żyje 37 gatunków ssaków, w tym potężne łosie, jelenie, sarny, dziki, bobry europejskie oraz powracające na te tereny wilki. Dla ornitologów jest to miejsce szczególne, gdyż zanotowano tu aż 207 gatunków ptaków lęgowych. Wśród nich często spotykane są gatunki drapieżne i wodno-błotne: bocian czarny, żuraw, orlik krzykliwy, kania czarna, kraska, kobuz, cietrzew i batalion. Dodatkowo ekosystemy lądowe stanowią dom dla 7 gatunków gadów, na czele z żółwiem błotnym i gniewoszem plamistym. Herpetolodzy doliczyli się 12 gatunków płazów, a czyste rzeki obfitują w 29 gatunków ryb, w tym certy, brzany, sumy, węgorze, szczupaki i rzadkie głowacze białopłetwe.

Turystyka piesza i edukacja przyrodnicza

Ogromny obszar parku to idealne warunki dla miłośników turystyki pieszej, rowerowej i kajakowej. Z myślą o piechurach poprowadzono pięć głównych szlaków turystycznych:

• Szlak turystyczny niebieski: (Szlak Doliną Bugu): Knychówek – Korczew – Ruska Strona – Skrzeszew – Gródek – Krzemień-Wieś – Kiełpiniec – Rytele-Olechny – Wólka Okrąglik – Treblinka – Orzełek – Sadoleś – Brzuza – Gwizdały – Łochów.
• Szlak turystyczny zielony: stacja Łochów PKP – Gwizdały – Łochów Wieś – Wólka Paplińska – Paplin – Turna – Liw.
• Szlak turystyczny czerwony: Kamieńczyk – rezerwat Jegiel – rezerwat Czaplowizna – Krupińskie – stacja Sadowne Węgrowskie PKP – Stare Lipki – rezerwat Moczydło – Starawieś – Węgrów.
• Szlak turystyczny czarny: Kamieńczyk – Jerzyska – stacja Łochów PKP.
• Szlak turystyczny żółty: stacja Topór PKP – urokliwy rezerwat Czaplowizna.

Doskonałym uzupełnieniem bazy turystycznej jest gęsta sieć ścieżek dydaktycznych z tablicami tematycznymi, które objaśniają zagadnienia z zakresu ekologii i lokalnej historii. Najdłuższą z nich jest 31-kilometrowa ścieżka przyrodnicza łącząca Hutę Gruszczyno z Treblinką, opisująca historię miejscowych partyzantów i proces wędrówki drzew. Popularna, 14-kilometrowa trasa Korczew – Mogielnica to idealny sposób na zgłębienie informacji o ptakach wodnych. Pozostałe ścieżki, jak Uroczysko Ceranów (12,6 kilometra), Uroczysko Sterdyń (10 kilometrów), Jeziorka Kałęczyńskie (9 kilometrów) oraz krótkie trasy Jerzyska, Torfowisko Kules i Dębniak stanowią niezrównane źródło wiedzy o formach ochrony przyrody, biologii bobra czy strukturze i rozwoju drzewostanów.

Źródło: wikipedia.org, mazowsze.szlaki.pttk.pl, parkiotwock.pl