Pomnik Bitwy pod Stoczkiem
Pomnik Bitwy pod Stoczkiem to wzniesiony na malowniczym wzgórzu nad doliną Świdra kamienny obelisk, upamiętniający pierwsze wielkie zwycięstwo wojsk polskich w czasie powstania listopadowego. Monument ten znajduje się w miejscowości Zgórznica, położonej przy drodze wojewódzkiej nr 803 pomiędzy Stoczkiem Łukowskim a Toczyskami, na terenie, gdzie dziś rozciąga się województwo lubelskie. Ukryty w gęstwinie drzew obelisk, do którego prowadzą długie schody od strony parkingu przy stawach Kulak, oddaje hołd żołnierzom korpusu generała Józefa Dwernickiego, którzy 14 lutego 1831 roku rozbili rosyjską dywizję strzelców konnych generała Fiodora Geismara.
Tło historyczne i przebieg bitwy pod Stoczkiem
Do starcia doszło podczas śmiałego marszu samodzielnego korpusu gen. Dwernickiego w kierunku Wołynia, gdzie planowano wywołać powszechne powstanie. Po nieudanej próbie zaskoczenia wojsk rosyjskich w okolicach Róży i Łukowa, polski dowódca 13 lutego 1831 roku zajął opuszczony Stoczek, przygotowując się do odparcia ataku. Następnego dnia rano rosyjski generał Fiodor Geismar podjął próbę okrążenia Polaków z dwóch kierunków: od strony Seroczyna uderzyła kolumna gen. Paszkowa (950 żołnierzy Perejasławskiego Pułku Strzelców Konnych i 4 działa), natomiast od strony Toczysk nadciągnęły główne siły samego Geismara (około 960 kawalerzystów Wirtemberskiego Pułku Strzelców Konnych oraz 6 armat).
![]()
Rys. Mapa z przebiegiem bitwy pod Stoczkiem w 1831 roku.
Wąskie leśne dukty utrudniały Rosjanom sprawne rozwinięcie szyku bojowego, co bezbłędnie wykorzystała polska artyleria pod komendą por. Józefa Puzyny oraz brawurowa kawaleria. Szarża dywizjonu mjr. Russjana całkowicie rozbiła kolumnę Paszkowa – wielu uciekających rosyjskich kawalerzystów utonęło w pobliskim stawie u brzegów Świdra. Chwilę później sam generał Dwernicki poprowadził do decydującego ataku oddział krakusów, rozbijając formacje Geismara. Wyposażeni w dłuższe lance i dosiadający zwinniejszych koni polscy ułani okazali się bezkonkurencyjni w bezpośrednim starciu. Choć bój pod Stoczkiem nie przesądził o strategicznych losach całej kampanii, miał ogromne znaczenie moralne, podnosząc ducha walki w całym Królestwie Polskim.
Historia powstania i losy pomnika
Inicjatywa godnego uczczenia zwycięstwa w setną rocznicę bitwy zaowocowała wzniesieniem monumentu we wsi Zgórznica. Uroczyste odsłonięcie i poświęcenie obelisku odbyło się 10 maja 1931 roku. Na wymurowanym z polnych kamieni postumencie umieszczono ozdobną metalową tablicę pamiątkową, nad którą wkomponowano autentyczne kule armatnie znalezione na pobojowisku. Całość zwieńczyła imponująca rzeźba betonowego orła, wykonana według projektu Jadwigi Gierun.
Na przestrzeni dziesięcioleci obiekt nie uniknął niestety aktów wandalizmu i grabieży. W latach 90. XX wieku, dokładnie w 1996 roku, nieznani sprawcy skradli oryginalną metalową tablicę oraz kule armatnie. Zastąpiono je wówczas tymczasową kopią z tworzywa sztucznego, która również została zdewastowana. Dopiero w 2011 roku przeprowadzono kompleksową renowację pomnika oraz jego otoczenia, odrestaurowano rzeźbę orła i przywrócono godny wygląd temu historycznemu miejscu. W bezpośrednim sąsiedztwie, przy zakręcie drogi w pobliżu stawów Kulak, znajduje się także metalowy krzyż oznaczający zbiorową mogiłę polskich ułanów poległych w boju.
Znaczenie w tradycji i kulturze narodowej
![]()
Rys. Jan Rosen: Bitwa pod Stoczkiem (1890).
Zwycięstwo odniesione pod Stoczkiem na trwałe zapisało się w polskiej kulturze i świadomości historycznej, stając się jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Lubelszczyzny. Heroizm polskich żołnierzy upamiętniono na jednej z tablic na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, gdzie widnieje napis „STOCZEK 14 II 1831”. Wydarzenia z lutego 1831 roku stały się również bezpośrednią inspiracją dla wybitnych twórców literatury:
- Wincenty Pol: Napisał słynny wiersz „Grzmią pod Stoczkiem armaty”, który szybko stał się niezwykle popularną pieśnią patriotyczną.
- Gustaw Ehrenberg: Nawiązał do bitwy w swoim znanym utworze poetyckim „Gdy naród do boju”.
- Antoni Bogusławski: Poświęcił wiersz „Pieśń o Starym Wachmistrzu” historycznemu uczestnikowi starcia – pochodzącemu z okolic Tarnowa ułanowi Łabusiowi, weteranowi wojen napoleońskich odznaczonemu orderem Virtuti Militari.
Źródło: wikipedia.org, stoczeklukowski.pl, szlakziemilukowskiej.pl


