Pomnik Poległych w Bitwie pod Grochowem
Pomnik Poległych w Bitwie pod Grochowem (znany powszechnie także jako pomnik bohaterów bitwy o Olszynkę Grochowską) to niezwykle przejmujące miejsce pamięci oraz zbiorowa mogiła uczestników jednego z największych i najkrwawszych starć zbrojnych w okresie powstania listopadowego. Zlokalizowany na skraju dzisiejszego rezerwatu przyrody Olszynka Grochowska (przy zbiegu ulic Szerokiej i Traczy), na obszarze dzisiejszej Warszawy w dzielnicy Praga-Południe, pomnik ten skłania do zadumy nad wielką odwagą, heroizmem i dramatyzmem polskich zrywów niepodległościowych w XIX wieku. Region, w którym się znajduje, czyli województwo mazowieckie, pełen jest świadectw wielkich starć wojennych, jednak to właśnie tu, w grochowskiej olszynie, miała miejsce jedna z najbardziej heroicznych kart w historii polskiego oręża.
Historia niezwykle krwawej bitwy
Zanim skupimy się na samym monumencie, nie sposób pominąć wydarzeń, które doprowadziły do uświęcenia tej ziemi. Do rozstrzygających walk doszło 25 lutego 1831 roku (lub 13 lutego według obowiązującego w zaborze rosyjskim kalendarza juliańskiego). Armia polska licząca około 40 tysięcy żołnierzy dysponująca 120 działami, którą de facto dowodził generał Józef Chłopicki (nieuznający oficjalnie dowództwa księcia Michała Radziwiłła), zablokowała trakt brzeski. Drogą tą wprost na stolicę maszerowało 60-tysięczne, główne ugrupowanie rosyjskiej armii pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza, wspierane zmasowanym ogniem blisko 230 dział.
Fot. Bitwa pod Olszynką Grochowską, obraz Wojciecha Kossaka z 1931 roku.
Kluczową polską pozycją obronną był otoczony bagnistymi mokradłami niewielki lasek – Olszynka. Blokował on dostęp do dzielnicy Praga i do jedynego wówczas mostu ewakuacyjnego na Wiśle. Przez cały dzień Rosjanie przypuszczali frontalne, mordercze szturmy na pozycje dywizji generałów Franciszka Żymirskiego (który przypłacił walkę życiem) oraz Jana Skrzyneckiego. Olszynka wielokrotnie przechodziła z rąk do rąk. Do walki osobiście ruszał nawet generał Chłopicki, zostając przy tym ciężko rannym od wybuchu rosyjskiego granatu. Klęsce w zderzeniu z 10-tysięczną szarżą carskiej kawalerii zapobiegła w końcu użyta przez Polaków broń zaporowa, jaką były eksplodujące race kongrewskie kapitana Skalskiego, co wywołało panikę rosyjskich koni. Pod koniec dnia bitwę uznano za taktycznie nierozstrzygniętą – Polacy i Rosjanie musieli się wycofać – lecz strategicznie uratowała ona Warszawę przed szturmem. Zginęło około 6,8 tysięcy Polaków i aż 9,4 tysięcy nacierających Rosjan.
Od zapomnianej olchy do uświęconego pomnika
Po rychłym upadku powstania władze rosyjskie kategorycznie zakazały upamiętniania miejsca stoczonej bitwy. Sam zrujnowany ostrzałem lasek został niemal całkowicie wycięty. W czasie rosyjskiego zaboru przetrwało tam jedno szczególne drzewo olchy, na którym patrioci powiesili wzruszającą, potajemną tabliczkę: "Jestem jedyną wnuczką bohaterów z 1831 r. Mam w sobie krew praojców, którzy tu padli. Ludzie nie rańcie mnie! Dajcie żyć jeszcze radością, że Polska wolna!".
Prawdziwe upamiętnienie mogło się rozpocząć dopiero w trakcie I wojny światowej. 13 lipca 1916 roku, przy ogromnym udziale około 100 tysięcy mieszkańców stolicy oraz Towarzystwa Przyjaciół Grochowa, ustawiono na jednej z wydm drewniany krzyż zwieńczony dwunastopromienną gwiazdą. Autorem projektu był ceniony inżynier Stefan Szyller. Na setną rocznicę wybuchu Powstania (w 1931 r.) drewniany krzyż zastąpiono trwałym elementem metalowym z aktem erekcyjnym, pod którym podpisał się prezydent Ignacy Mościcki oraz marszałek Józef Piłsudski.
Fot. Pierwszy drewniany krzyż na Olszynce Grochowskiej odsłonięty i poświęcony 13 lipca 1916 roku w obecności około 100 tysięcznego tłumu.
W 1936 roku, w toku postępujących prac melioracyjnych, natknięto się na rozsiane kości i szczątki poległych obrońców oraz skrawki ich umundurowania. Odnalezione prochy z honorami złożono w specjalnie wymurowanej krypcie u stóp krzyża. Od tego czasu monument jest nie tylko symbolicznym pomnikiem, ale realną mogiłą bohaterów. Na krypcie wyryto epicką sentencję mocno inspirowaną legendą walk o Termopile:
"Przechodniu powiedz współbraciom, / Że walczyliśmy mężnie i umierali bez trwogi / Ale z troską w sercu o losy Polski, / Losy przyszłych pokoleń – o Wasze losy"
Rozbudowa Alei Chwały w Rembertowie
Dziś spacer od pomnika wzdłuż ulicy Traczy (teren dzielnicy Rembertów) oznacza wędrówkę przez niesamowitą tak zwaną „Aleję Chwały”. Koncepcja ta polega na ustawianiu wzdłuż trasy pamiątkowych głazów z wygrawerowanymi tablicami. Pierwsze kamienie ułożono w 1999 roku. Od tamtej pory odsłonięto już ponad 30 głazów honorujących najwybitniejsze postaci Powstania Listopadowego. Tablice te upamiętniają m.in. generałów: Józefa Chłopickiego, Józefa Bema, Ignacego Prądzyńskiego, Franciszka Żymirskiego, Jana Skrzyneckiego, jak również ofiarne kobiety z Emilią Plater na czele, bohaterskich obrońców twierdz, papieża Jana Pawła II oraz polskich romantycznych poetów (w tym Juliusza Słowackiego i Adama Mickiewicza).
Pomnik na Grochowie rokrocznie stanowi centrum spotkań grup harcerskich, młodzieży szkolnej oraz grup rekonstruktorów i pasjonatów historii z całego kraju, którzy spotykają się m.in. na pobliskich Kamionkowskich Błoniach Elekcyjnych. Zatrzymując się dzisiaj u stóp mogiły bohaterów, słuchając szumu zarośniętych drzew z rezerwatu Olszynki, warto wspomnieć ofiarę wszystkich tych, którym wolna Rzeczpospolita zawdzięcza niepodległość.
Źródło: wikipedia.org
