Cekhauz w Białymstoku

Cekhauz w Białymstoku – barokowo-klasycystyczny budynek znajdujący się w centrum Białymstoku przy Rynku Kościuszki 4. Obecnie powstaje tam nowa siedziba Galerii im. Sleńdzińskich. Ten wyjątkowy obiekt architektoniczny od wieków wpisuje się w krajobraz miejski, stanowiąc ważny punkt na mapie historycznej, jaką szczyci się województwo podlaskie. Jego bogate dzieje odzwierciedlają burzliwe losy całego regionu.

Geneza i budowa historycznego obiektu

Budynek został wybudowany w kształcie dworku szlacheckiego przez hetmana Jana Klemensa Branickiego w latach 1795-1807. Wielki magnat i mecenas sztuki pragnął stworzyć obiekt o trwałej strukturze i reprezentacyjnym charakterze. Pierwotnie przeznaczony miał on być na zbrojownię, czyli miejsce przechowywania broni oraz amunicji dla wojsk hetmańskich. Jednak ostatecznie plany te uległy zmianie i budynek służył jako magazyn sprzętu strażackiego, chroniąc miasto przed niszczycielskimi pożarami.

Losy budynku na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku

Wraz z upływem czasu funkcja obiektu ulegała dynamicznym przeobrażeniom. Na przełomie XIX i XX wieku w budynku mieściła się kuchnia prowadzona przez Białostockie Stowarzyszenie Trzeźwości, która świadczyła pomoc potrzebującym mieszkańcom. W okresie międzywojennym budynek był zagospodarowany przez liczne sklepy i kawiarnię, stając się tętniącym życiem centrum spotkań towarzyskich i handlu. Od 1919 miasto wydzierżawiło budynek Chrześcijańskiemu Stowarzyszeniu Spółdzielczemu "Zjednoczenie", co przyczyniło się do rozwoju lokalnej spółdzielczości.

Trudne lata drugiej wojny światowej i okupacji

Kolejny zwrot w historii przyniósł wybuch globalnego konfliktu. Rosjanie w 1939 zaplanowali przebudowę dawnej zbrojowni na kawiarnię, tworząc projekt nowoczesnego lokalu gastronomicznego. Zamiary te zostały ostatecznie zrealizowane przez niemieckich okupantów w 1941, którzy zaadaptowali przestrzeń na własne potrzeby, nazywając kawiarnię „Deutsches Hauskaffe”. W lipcu 1944 r. Cekhauz zniszczono w wyniku intensywnych działań wojennych i bombardowań, które obróciły w ruinę zabytkowe centrum.

Powojenna odbudowa i nowe funkcje instytucjonalne

Po zakończeniu działań wojennych przystąpiono do podnoszenia miasta z gruzów. Po wojnie w latach 1953-1956 obiekt został odbudowany według projektu Zenona Filipczuka, choć nowa konstrukcja nie oddawała pierwotnego wyglądu w dużym stopniu. W nowym budynku mieściła się Pracownia Konserwacji Zabytków Architektonicznych i siedziba Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. W latach 1960–2018 znajdowała się tam siedziba Archiwum Państwowego, co zapewniło budowli stabilną pozycję administracyjną.

Współczesne oblicze i otoczenie historycznego dworku

Dzisiaj obiekt ten zyskuje zupełnie nowe życie, stając się ważnym punktem na kulturalnej mapie miasta. Aktualnie budynek został przekazany wspomnianej instytucji wystawienniczej, jaką jest lokalna galeria sztuki. Otoczenie budynku również zyskało na znaczeniu historycznym. Od 6 sierpnia 2008 na placu przed budynkiem znajduje się pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego, przy którym odbywają się liczne uroczystości patriotyczne.

Warto podsumować najważniejsze etapy z życia tego wyjątkowego zabytku:

• Okres hetmański i pierwotne przeznaczenie na zbrojownię miejską.
• Działalność społeczna i handlowa w czasach dwudziestolecia międzywojennego.
• Czas okupacji oraz funkcjonowanie niemieckiej kawiarni w murach dawnego dworku.
• Powojenna rekonstrukcja i pełnienie funkcji konserwatorskich oraz archiwalnych.
• Nowoczesna adaptacja na cele wystawiennicze i artystyczne dla mieszkańców.