Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białymstoku

Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białymstoku to monumentalny i niesamowicie zachwycający zespół świątynny, który dumnie wznosi się w ścisłym centrum miasta. Obiekt ten jest najważniejszym punktem duchowym na mapie regionu, jakim jest województwo podlaskie. Katedra stanowi główną świątynię całej archidiecezji oraz siedzibę miejscowej parafii. To wyjątkowe miejsce składa się z dwóch połączonych ze sobą budynków kościelnych: starego, który wybudowano na początku siedemnastego wieku, oraz zupełnie nowego, zlokalizowanego tuż obok, pochodzącego z początków dwudziestego wieku. To doskonały przykład tego, jak dawna historia potrafi w piękny sposób przenikać się z nowszymi dążeniami lokalnej społeczności.

Stary kościół farny i jego późnorenesansowy urok

Budynek starego kościoła farnego to prawdziwa perła dawnej architektury. Ta murowana, późnorenesansowa świątynia została wzniesiona w latach 1617–1625. Jej pierwotnym fundatorem był znany i majętny Piotr Wiesiołowski, jednak z powodu upływu czasu wiekopomne dzieło budowlane musiał z dumą dokończyć jego syn, Krzysztof. Początkowo cały budynek posiadał wyraźny charakter późnogotycki wzbogacony o charakterystyczne elementy niezwykle pięknego renesansu mazowiecko-litewskiego. Współcześnie odwiedzający miasto Białystok mogą podziwiać w jego wnętrzu zjawiskowe, późnobarokowe wyposażenie, które zostało ufundowane przez słynnego mecenasa sztuki, Jana Klemensa Branickiego. Grube ściany tej szacownej budowli są misternie pokryte wielobarwną polichromią z 1751 roku, której wybitnym autorem był Antoni Herliczka. O unikalnym klimacie tego miejsca świadczą także organizowane każdego roku w czerwcu tradycyjne, niedzielne koncerty organowe, odbywające się pod jakże wymowną nazwą „Muzyka w Starym Kościele”.

Wspaniałe wyposażenie ołtarzowe starego kościoła

Główny ołtarz dedykowany Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny to niesamowite dzieło sztuki wykonane z drewna i pokryte lśniącą, białą polichromią z licznymi złoceniami. Nad ołtarzem wisi piękny obraz przedstawiający wspomnianą scenę wniebowzięcia. Autorem tego wiekowego płótna jest Augustyn Mirys, ceniony artysta barokowy, który na co dzień tworzył na bogatym dworze rodu Branickich. Nad malowidłem widnieje intrygujące oko Opatrzności Bożej, które spogląda na wiernych. Tuż poniżej znajduje się mensa wyposażona w kunsztowne tabernakulum, które swoją bryłą wyraźnie przypomina słynne tabernakulum Berniniego z odległego Rzymu. Warto zwrócić uwagę na wyjątkowe antepedium. Stanowi ono unikalną w skali kraju płyciznę z rokokowymi rzeźbami i jest prawdziwym ewenementem ikonograficznym, ponieważ w dobie oświecenia z premedytacją wykorzystano w nim rzadkie wątki apokryficzne. Środkowa scena tego dzieła przedstawia wniebowzięcie, po prawej stronie widnieje postać biblijnego proroka Eliasza, natomiast z lewej strony wyrzeźbiono tajemniczego mężczyznę zwróconego twarzą bezpośrednio do Maryi. Po obu stronach tego zachwycającego ołtarza czuwają posągi świętego Piotra i Pawła z 1751 roku, których autorstwo przypisuje się z dużym prawdopodobieństwem Jakubowi Fontanie lub Janowi Jakubowi Plerschowi. Oprócz tego majestatycznego obiektu, wierni mogą modlić się również przy bocznym ołtarzu Jezusa Ukrzyżowanego.

Pamiątkowe tablice, epitafia i historyczne organy

W zabytkowych murach można odnaleźć wiele cennych pamiątek historii. Na jednej ze ścian z gracją wisi epitafium Izabelli Branickiej. Jest to niezwykle delikatna, haftowana tkanina umieszczona w pięknej ramie z 1811 roku, wykonana własnoręcznie przez wierną przyjaciółkę tej powszechnie szanowanej arystokratki. Na samym szczycie epitafium znajduje się lśniący, alabastrowy wazon, w którym ukryto pamiątki bardzo drogie sercu Izabelli. Świątynia dumnie posiada także późnobarokowe organy, o których ufundowanie zadbał Jan Klemens Branicki. Ten wspaniały instrument zbudował w 1753 roku warszawski rzemieślnik Antoni Wierzbowski. Na grubych ścianach kościoła wiszą również trzy informacyjne tablice pamiątkowe. Pierwsza z nich, napisana pierwotnie w języku łacińskim, upamiętnia fundację kościoła z 1617 roku i w sposób dosłowny głosi, że świątynię od fundamentów wzniósł Piotr Wiesiołowski. W tekście wymieniono jego liczne tytuły, wskazując, że był on marszałkiem Wielkiego Księstwa Litewskiego, starostą kowieńskim oraz sprawował władzę nad miastem Tykocin. Druga z tablic poświęcona jest postaci Franciszka Karpińskiego. Upamiętnia ona fakt, że to właśnie w murach tej świątyni po raz pierwszy zabrzmiały jego znane na całą Polskę „Pieśni nabożne”, zanim ujrzały światło dzienne i zostały wydrukowane w 1792 roku w słynnej drukarni bazylianów, którą w tamtych czasach gościł urokliwy Supraśl. Trzecia, ostatnia z pamiątkowych tablic informuje natomiast wiernych o oficjalnej konsekracji całej świątyni, która miała miejsce w drugą niedzielę po wielkanocy w 1664 roku.

Mauzoleum rodu Gryfitów-Branickich i mroczne podziemia

Zabytkowy kościół farny przez długie wieki stanowił oficjalne mauzoleum rodzinne potężnego rodu Gryfitów-Branickich. Imponujący nagrobek po prawej stronie ołtarza został wzniesiony ku czci pamięci babki i ojca Jana Klemensa. W miejscu tym na zawsze spoczęły serca marszałkowej koronnej Katarzyny Aleksandry z Czarneckich Branickiej oraz Stefana Mikołaja Branickiego. Ten wyjątkowy pomnik nagrobny, zaprojektowany przez cenionego Kacpra Bażankę, wykonany jest w większości z czarnego marmuru dębickiego, choć posiada także piękne detale z różowego surowca. Nad wielkim sarkofagiem góruje ozdobny kartusz stworzony z pozłacanej blachy miedzianej, na którym widnieją dumne herby rodowe: Gryf, Lis oraz Łodzia, zwieńczone królewską koroną. Całości pilnują rzeźbione, małe aniołki trzymające w swych pulchnych dłoniach atrybuty ludzkiego przemijania, czyli klepsydrę oraz czaszkę. Fundatorką tego niesamowitego mauzoleum była Katarzyna Scholastyka z Sapiehów Branicka. Z kolei po zupełnie przeciwnej stronie ołtarza spoczywa drugi nagrobek, który szczodrze ufundowała Izabella z Poniatowskich. Pomnik ten wykonano w słonecznym Rzymie, a dopiero później z wielkim trudem przywieziono do Polski. Do jego budowy wykorzystano niezwykle drogi, włoski, różnokolorowy marmur oraz elementy ze złoconego brązu. Spoczywa w nim serce hetmana Jana Klemensa Branickiego. Ciężka urna podtrzymywana jest w powietrzu przez herbowe gryfy, a całą, piramidalną kompozycję zamyka przepiękny, złocony medalion przedstawiający wierny profil zasłużonego Branickiego, ozdobiony tradycyjnymi trofeami władzy hetmańskiej. W mrocznych podziemiach budowli znajdują się historyczne krypty. W specjalnie wydzielonej „krypcie fundatorów” pochowane zostały między innymi Katarzyna Poniatowska w rokokowej, bogato złoconej trumnie oraz Izabella z Poniatowskich Branicka w klasycystycznej trumnie z drzewa mahoniowego. W innych pomieszczeniach podziemnych spoczywają natomiast zasłużeni arcybiskupi, tacy jak Edward von Ropp, Edward Kisiel, Stanisław Szymecki oraz Edward Ozorowski.

Trudne początki i budowa nowej świątyni neogotyckiej

Tuż obok starej fary dumnie wznosi się kolosalny i o wiele większy kościół neogotycki. Ta zapierająca dech w piersiach budowla powstała w latach 1900–1905 według szczegółowego projektu znakomitego architekta, Józefa Piusa Dziekońskiego. Utrzymana w czystym stylu tak zwanego neogotyku nadwiślańskiego, osiąga imponującą długość dziewięćdziesięciu metrów, a jej strzeliste wieże pną się w niebo na wysokość ponad siedemdziesięciu dwóch metrów. Pod koniec dziewiętnastego wieku dotychczasowa parafia rozrosła się do ogromnych rozmiarów, licząc około dwanaście tysięcy osób, a stary kościół mógł pomieścić zaledwie tysiąc z nich. W obliczu tego problemu dziekan ksiądz Wilhelm Szwarc podjął usilne starania o zbudowanie nowej, o wiele przestronniejszej świątyni. Początkowo planowano wzniesienie budowli na wzgórzu świętego Rocha, jednak bezwzględne władze carskie w ramach brutalnej polityki rusyfikacji kategorycznie zabraniały budowania całkowicie nowych kościołów katolickich. Dopiero po osobistej wizycie cara Mikołaja II w sierpniu 1897 roku sytuacja uległa pewnej zmianie. Ostatecznie w 1898 roku wierni otrzymali oficjalną zgodę wyłącznie na „rozbudowę” już istniejącego, starego kościoła Wiesiołowskich. Wykorzystując ten sprytny wybieg prawny i przymykające oko władze carskie (często sowicie korumpowane przez lokalnych mieszkańców), rozebrano dawne prezbiterium starej świątyni i dobudowano do niego gigantyczną „przybudówkę”, która w rzeczywistości stała się ogromną bazyliką. Całkowity kosztorys zatwierdzony w 1899 roku wyniósł ostatecznie ponad sto siedemnaście tysięcy rubli. Kamień węgielny pod budowę poświęcono w czerwcu 1900 roku, a prace posuwały się niezwykle szybko. Uroczyste poświęcenie ukończonych murów nastąpiło we wrześniu 1905 roku. Ta cudowna budowla cudem przetrwała dramatyczne zawirowania historii. Podczas bezlitosnego wycofywania się wojsk niemieckich z frontu wschodniego w lipcu 1944 roku, dzięki odwadze grupy osób skupionej wokół księdza dziekana Aleksandra Chodyki, udało się uchronić oba kościoły przed zaplanowanym zniszczeniem miasta. Po zmianach granic po drugiej wojnie światowej kościół zyskał miano prokatedry, by w kolejnych dekadach sukcesywnie podnosić swoją rangę aż do tytułu bazyliki mniejszej i archikatedry.

Wyposażenie oraz architektoniczne detale w nowej katedrze

Neogotycka świątynia zachwyca w swoim wnętrzu wspaniałym, drobiazgowo przemyślanym wyposażeniem. Ołtarz główny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny został zlecony do wykonania w 1911 roku renomowanej firmie Szpetkowskiego za kwotę niemal trzydziestu tysięcy rubli, a jego bezpośredni projekt opracował Wincenty Bogaczyk. Zbudowany z najwyższej jakości drewna dębowego i lipowego, olśniewa marmurową mensą oraz brązowym tabernakulum. Scena główna ukazuje niesamowitą rzeźbę wniebowzięcia, wokół której zgromadzeni są zdziwieni apostołowie. Co ciekawe, w tej niezwykłej rzeźbiarskiej scenie ukryta jest figura przedstawiająca samego księdza Wilhelma Szwarca, trzymającego w dłoniach mały krzyż. Ołtarz zdobią także misternie wykonane kwatery przedstawiające zwiastowanie, nawiedzenie, boże narodzenie oraz ofiarowanie w świątyni. Równie wspaniale prezentuje się boczny ołtarz Matki Boskiej Częstochowskiej, ufundowany po wielkiej pielgrzymce wiernych w 1906 roku, a także dębowy ołtarz Pana Jezusa Ukrzyżowanego oddany w 1926 roku. Na szczególną uwagę bez wątpienia zasługuje również niezwykle ważny ołtarz Matki Bożej Miłosierdzia, zaprojektowany z rozmachem w połowie lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku przez architekta Adolfa Szczypińskiego. Umieszczono w nim wspaniałą kopię słynnego, wileńskiego obrazu z Ostrej Bramy, namalowaną w 1927 roku przez wileńską artystkę Łucję Bałzukiewiczównę. Poświęcenia tej pięknej kaplicy dokonał w 1977 roku sam ówczesny metropolita krakowski, kardynał Karol Wojtyła. Archikatedra szczyci się także piękną, marmurową amboną w kształcie ośmiokąta, zwieńczoną baldachimem i ozdobioną niezwykłą, brązową płaskorzeźbą. Potężną oprawę muzyczną w tym świętym miejscu zapewniają wspaniałe, majestatyczne organy. Zostały one pierwotnie ufundowane w 1903 roku przez Jakuba Sakowicza, a ostatecznie ukończone w 1908 roku przez Antoniego Szymańskiego. Instrument początkowo posiadał czterdzieści dwa głosy, jednak w wyniku przeprowadzonej w latach powojennych wielkiej rozbudowy przez Stefana Truszczyńskiego zyskał kolejne dźwięki, osiągając całkowitą liczbę sześćdziesięciu pięciu wspaniałych głosów. Regularnie odbywające się tu katedralne koncerty organowe pozwalają zarówno mieszkańcom, jak i przybywającym tu z daleka turystom w pełni rozkoszować się doskonałym brzmieniem tysięcy piszczałek rezonujących pod najwyższymi na wschodzie strzelistymi wieżami.