Muzeum Grodu Santok

Muzeum Grodu Santok to wyjątkowa placówka kulturalna stanowiąca filię Muzeum Lubuskiego imienia Jana Dekerta w Gorzowie Wielkopolskim. Ten zlokalizowany w województwie lubuskim obiekt założono w 1978 roku, a w 2020 roku przeszedł on gruntowny remont połączony z montażem nowej ekspozycji. Placówka mieści się przy ulicy Wodnej 2A, a jej budynek łatwo rozpoznać dzięki umiejscowionej przed wejściem figurze tura. Goście odwiedzający to miejsce mogą zanurzyć się w fascynującej historii wczesnośredniowiecznego osadnictwa i poznać tajemnice jednej z najważniejszych warowni formującego się państwa polskiego.

Historia i strategiczna rola średniowiecznej strażnicy

Obecnie spokojna miejscowość u zbiegu rzek Warty i Noteci przed wiekami pełniła niezwykle istotną funkcję obronną. Gall Anonim w swojej dwunastowiecznej „Kronice polskiej” określał to miejsce jako potężny „ośrodek-brama”, będący strażnicą i kluczem królestwa polskiego. Warownia ta chroniła strategiczny szlak handlowy i komunikacyjny, który prowadził między innymi z Poznania przez tereny dzisiejszego Międzyrzecza aż na północ. Zachowane dokumenty poświadczają funkcjonowanie ośrodka od XII wieku, jednak szeroko zakrojone badania archeologiczne dowodzą, że jego kluczowa historia militarna za czasów Mieszka I oraz Bolesława Chrobrego sięga już VIII stulecia.

Wystawa stała i najdawniejsze ślady osadnictwa

Dzięki nowoczesnej wystawie „Gród Santok. Strażnica i klucz królestwa”, do której scenariusz przygotowała doktor Kinga Zamelska-Monczak z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, historia ożywa na nowo. Zwiedzanie rozpoczyna się od projekcji wprowadzającego filmu zatytułowanego „Od osady do grodu. Santok we wczesnym średniowieczu”. Kolejne etapy to moduły tematyczne. Część ekspozycji nazwana „Idąc po śladach…” ukazuje najstarsze, liczące ponad pięć tysięcy lat zabytki. Prezentowane tam kamienne i krzemienne narzędzia uświadamiają, że dogodne tereny nadrzeczne były atrakcyjne do zasiedlenia już w epoce kamienia.

Życie codzienne i szerokie kontakty handlowe

Ekspozycja w doskonały sposób wizualizuje realia wczesnośredniowiecznej społeczności. Moduł „Zwyczajny dzień” prezentuje zabytki z XII i XIII wieku wkomponowane w zaaranżowane wykopaliska archeologiczne z reliktami dawnej zabudowy. Realistyczne rzeźby oraz angażująca animacja „Żniwa” pozwalają wyobrazić sobie codzienne obowiązki mieszkańców. Niezwykle interesujący jest również moduł „Rozległe kontakty”, który udowadnia, że już tysiąc lat temu utrzymywano dalekosiężne relacje handlowe. Wśród wydobytych z ziemi importów znajdują się skandynawskie grzebienie, luksusowe fryzyjskie tkaniny oraz unikalne koraliki wykonane z kryształu górskiego.

Zwiedzanie terenu grodziska i przeprawa promowa

Muzealna edukacja nie kończy się w budynku. Placówka jest ściśle związana ze średniowiecznym grodziskiem w Santoku położonym na lewym brzegu Warty. Dostęp do tego historycznego miejsca jest możliwy wyłącznie dzięki sezonowej przeprawie promowej. W 2020 roku wytyczono tam profesjonalną ścieżkę edukacyjną o długości blisko 1,5 kilometra, na której liczne tablice szczegółowo opisują najważniejsze znaleziska archeologiczne. Zorganizowane zwiedzanie z przewodnikiem kosztuje 180 złotych od grupy, trwa około godziny i obejmuje opowieści o historii państwa polskiego, badaniach archeologicznych oraz unikalnej przyrodzie, w tym o rezerwacie Santockie Zakole.

Zasady funkcjonowania przeprawy promowej

Prom do grodziska Santok działa od kwietnia do października i uzależniony jest od bezpiecznych warunków pogodowych. Przy silnym wietrze, niskim stanie wody lub spływie kry kursy są natychmiast wstrzymywane. Jednorazowo na pokład promu może wejść maksymalnie 30 osób. Rejsy odbywają się od środy do niedzieli według ścisłego harmonogramu: wypłynięcia od strony muzeum realizowane są o 10:00, 12:00, 14:00 i 16:00, natomiast powroty z grodziska o 11:30, 13:30, 15:30 oraz 17:30. Koszt biletu wynosi 5 złotych dla osoby dorosłej i 2,50 złotych dla dzieci oraz młodzieży (do 7 lat przeprawa jest bezpłatna). Ze względów bezpieczeństwa na pokładzie obowiązuje kategoryczny zakaz używania otwartego ognia, a psy muszą przebywać w kagańcu i na krótkiej smyczy.

Spacery historyczne po prawobrzeżnej części miejscowości

Dla entuzjastów lokalnej historii przygotowano dodatkową ofertę półtoragodzinnego zwiedzania z przewodnikiem (koszt to 200 złotych od grupy). Piesza trasa obejmuje najważniejsze zabytki położone na prawym brzegu, w tym kościół świętego Józefa przechowujący relikwie świętego Ottona z Bambergu, dawną dzwonnicę, Górę Zamkową, nadbrzeżną promenadę, urokliwą marinę oraz historyczne bunkry wchodzące w skład Linii Noteci.

Oferta edukacyjna, gry i warsztaty garncarskie

Placówka stawia na aktywną edukację poprzez zabawę, przygotowując zajęcia wymagające wcześniejszej rezerwacji. Odwiedzający mogą skorzystać z wielu atrakcyjnych form warsztatowych:

• Warsztaty garncarskie – uczestnicy poznają tajniki pracy z gliną, lepiąc naczynia metodą wałeczkową oraz tocząc na nożnym kole garncarskim (koszt od 15 do 25 złotych, czas trwania 45 minut).
• Gra muzealna „Tropiciel santockich zabytków” – rywalizacja na spostrzegawczość polegająca na szybkim odnajdywaniu konkretnych eksponatów na wystawie na podstawie otrzymanych zdjęć.
• Gra terenowa „Tajemnice średniowiecznego grodziska” – przeznaczona dla starszych grup zabawa edukacyjna realizowana bezpośrednio na obszarze grodziska, ucząca pracy zespołowej i odczytywania map.
• „Santocka ścieżka zagadkowo-zabytkowa” – godzinna aktywność zespołowa dla młodzieży, w której podstawą sukcesu jest zapamiętywanie opowieści przewodnika i poprawne opisywanie zabytków.

Atrakcje dla najmłodszych w Piaskogrodzie

Na terenie bezpośrednio przylegającym do obiektu znajduje się gminny plac zabaw nazwany „Piaskogrodem”, pełniący również funkcję miejsca odpoczynku w oczekiwaniu na prom. Prowadzone są tam fascynujące zajęcia dla najmłodszych w ramach cyklu warsztatów Małego Archeologa. Przestrzeń uatrakcyjniają dwie imponujące, realistyczne rzeźby prehistorycznych nosorożców. Dodatkowo w ogromnej piaskownicy ukryto pełnowymiarowy, naturalnej wielkości model szkieletu tego zwierzęcia. Instalacja ta bezpośrednio nawiązuje do przełomowego odkrycia pod Gorzowem z 2016 roku, kiedy to wydobyto najlepiej zachowany w całej Europie szkielet nosorożca z gatunku Stephanorhinus kirchbergensis, żyjącego na tych terenach ponad 125 tysięcy lat temu.

Źródło: muzeumlubuskie.pl, ckirsantok.pl