Rezerwat przyrody Santockie Zakole

Rezerwat przyrody Santockie Zakole to niezwykle cenny i malowniczy obszar chroniony, stanowiący prawdziwą perłę na przyrodniczej mapie zachodniej Polski. Ten faunistyczny (często określany również jako ornitologiczno-florystyczny) rezerwat zlokalizowany jest w województwie lubuskim, na terenie powiatu gorzowskiego, w granicach administracyjnych gminy Deszczno. Znajduje się w bardzo charakterystycznym, głębokim zakolu rzeki Warty, tuż przy ujściu do niej Noteci. Obszar ten jest zlokalizowany na południe od historycznego Santoka oraz na zachód od Starego Polichna.

Podstawowe dane i status ochronny

Rezerwat powołano do życia na mocy Rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 23 grudnia 1998 roku. Obecnie zajmuje on oficjalną powierzchnię 455,8482 ha (choć historyczny akt powołujący wskazywał początkowo 340,91 ha, a niektóre źródła podają 454,94 ha). Cały jego obszar objęty jest tak zwaną ochroną czynną, a bezpośredni i ścisły nadzór nad jego funkcjonowaniem sprawuje Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Gorzowie Wielkopolskim. Właścicielem terenu jest Skarb Państwa. Warto zaznaczyć, że Santockie Zakole wchodzi również w skład dwóch niezwykle ważnych obszarów europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000. Są to: obszar specjalnej ochrony ptaków „Dolina Dolnej Noteci” (kod PLB080002) oraz specjalny obszar ochrony siedlisk pod nazwą „Ujście Noteci” (kod PLH080006).

Cele ochrony i unikalny krajobraz

Głównym i nadrzędnym celem utworzenia rezerwatu było zachowanie ze względów naukowych, dydaktycznych oraz krajobrazowych unikalnych pozostałości naturalnych lasów łęgowych (zajmujących około 42 hektary) i innych cennych siedlisk przyrodniczych. Kluczowa jest tu ochrona naturalnych zasobów genowych starych drzewostanów oraz zabezpieczenie spokojnych miejsc lęgowych, a także obszarów bytowania dla bogatego ptactwa wodno-błotnego. Krajobraz opisywanego terenu charakteryzuje się płaską, lewobrzeżną rzeźbą o wybitnie zalewowym charakterze. Jest to obszar okresowo inundowany przez wzbierające wody Warty, bogaty w liczne zadrzewienia, malownicze starorzecza oraz urokliwe, potorfowe oczka wodne.

Bogactwo pomnikowych drzewostanów

Największy i najbardziej spektakularny urok całemu rezerwatowi nadają wspaniałe, luźno rosnące drzewa, które tworzą unikalny, niemal parkowy krajobraz. Tutejszy wiek zasadniczego drzewostanu na większości powierzchni leśnej przekracza 200 lat. Szczegółowa inwentaryzacja dendrologiczna wykazała obecność setek niesamowitych okazów. Wytypowano tu aż ponad 219 drzew uznanych za oficjalne pomniki przyrody. Ten niezwykle osobliwy kompleks został doceniony i ustanowiony pomnikiem przyrody już w 1991 roku, a więc jeszcze przed formalnym powołaniem samego rezerwatu. Dominują tutaj potężne dęby szypułkowe, których naliczono 201 sztuk. Osiągają one wysokość nierzadko przekraczającą 20 metrów. Obwody najpotężniejszych dębów wahają się od 280 cm do imponujących 650 cm (a więc ponad sześciu metrów). Oprócz królujących w krajobrazie dębów pod szczególną ochroną pomnikową znalazły się także inne imponujące okazy: wiązy szypułkowe (5 sztuk), topole czarne (13 sztuk) oraz okazałe białodrzewy (2 sztuki). Pomiary obwodów niektórych topól i wiązów w tym rezerwacie dochodzą do niemal 500 centymetrów. Z kolei powszechnie występujące w rezerwacie rozległe wierzbowiska pełnią niezwykle istotną rolę jako niezastąpiona baza pokarmowa dla lokalnej, prężnie rozwijającej się populacji europejskiego bobra.

Ptasi raj i różnorodność fauny

Dla wielu przyrodników teren ten uchodzi za prawdziwy ptasi raj. Ornitolodzy stwierdzili na tym chronionym obszarze obecność od 176 do 177 gatunków ptaków (zarówno lęgowych, jak i okresowo przelotnych). Badania z 2002 roku dowiodły, że niemal 150 z nich to gatunki bezpiecznie wyprowadzające na tych terenach swoje lęgi (lub takie, u których to lęgowe zachowanie jest wysoce prawdopodobne). Wśród najważniejszych i najbardziej charakterystycznych dla tego zalewowego obszaru gatunków lęgowych wymienia się przede wszystkim: dostojnego żurawia, gęgawę, rzadkiego kulika wielkiego oraz rybitwę białoskrzydłą. Niektóre badania dowodzą, że znaczenie ornitologiczne i ogólnoprzyrodnicze Zakola jest na tyle ogromne (porównywalne chociażby ze słynnym rezerwatem "Ujście Warty"), iż cały ten teren powinien docelowo uzyskać status rezerwatu ścisłego. Oprócz imponującej awifauny faunistyczne bogactwo uzupełniają ssaki. Stałymi bywalcami starorzeczy i brzegów są wspomniane wcześniej, podlegające ochronie gatunkowej bobry oraz zwinne wydry. Ponadto na terenie objętym ochroną prowadzono w przeszłości szczegółowe badania naukowe, monitorując między innymi zróżnicowane populacje pijawek, licznych mięczaków i miejscowych stawonogów.

Florystyczne perełki i zagrożone gatunki roślin

Flora rezerwatu prezentuje się równie okazale co świat tutejszych zwierząt. Podczas wnikliwych i systematycznych badań terenowych zinwentaryzowano na tym niewielkim skrawku ziemi aż 314 gatunków dziko rosnących roślin naczyniowych. Ta liczba robi niesamowite wrażenie, ponieważ stanowi to ponad 15 procent całej naturalnej flory Polski. Na tej zaszczytnej liście florystycznej ujęto cały szereg roślin niezwykle rzadkich i cennych. Aż trzy z tutejszych roślin znalazły się na prestiżowej i alarmującej "Liście roślin wymierających i zagrożonych w Polsce". Te botaniczne perełki to przede wszystkim: niepozorny, lecz wymagający fiołek mokradłowy, ginąca selernica żyłkowana oraz charakterystyczny sit błotny. Odnotowano tu również stanowiska bardzo rzadko spotykanego w naszym kraju starca wodnego. Z kolei na powierzchni okazałych starorzeczy i leniwych wód swobodnie unoszą się dwa piękne gatunki objęte ścisłą ochroną prawną. Są to zachwycające białymi kwiatami grzybienie białe (często mylnie nazywane liliami wodnymi) oraz kwitnący na żółto grążel żółty. Florystyczną listę wartościowych taksonów uzupełniają ponadto: żabiściek pływający, rzęśl długoszyjkowa, ostrolistna osoka aloesowata czy niepozorny przetacznik błotny.

Nowy szlak turystyczny i zwiedzanie rezerwatu

Choć priorytetem jest ścisła ochrona natury, władze samorządowe oraz środowiskowe otwierają ten niezwykły teren na zrównoważoną i mądrą turystykę. 5 września 2020 roku na terenie rezerwatu dokonano uroczystego i oficjalnego otwarcia nowoczesnego, pieszego i rowerowego szlaku przyrodniczo-turystycznego. Wytyczona ścieżka ma łączną długość 7,8 km. Realizacja tej proekologicznej inwestycji była możliwa dzięki zawartemu w sierpniu 2019 roku historycznemu porozumieniu. Sygnatariuszami tego ważnego dokumentu byli najważniejsi przedstawiciele lokalnych władz i instytucji, w tym: Józef Kruczkowski (Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska), Magdalena Słomińska (Starosta Gorzowski), Paweł Tymszan (Wójt Gminy Deszczno), Paweł Pisarek (Wójt Gminy Santok) oraz Zbigniew Rudziński reprezentujący prężnie działający gorzowski oddział PTTK.

Wędrówkę lub przejażdżkę można rozpocząć od strony Santoka, jednak wymaga to skorzystania z płatnego promu rzecznego. Należy pamiętać, że jednostka ta kursuje wyłącznie sezonowo, w miesiącach od kwietnia do października. Alternatywną, doskonałą opcją jest dotarcie na szlak od południa. Od strony wsi Borek wejście na wyznaczoną ścieżkę jest w pełni dostępne przez cały rok.

Dzięki zaangażowaniu wszystkich instytucji szlak zyskał oznakowanie. Na trasie ustawiono liczne, nowoczesne tablice informacyjno-edukacyjne, które w przystępny sposób przybliżają wędrowcom niezwykłe walory krajobrazowe, florystyczne i ornitologiczne tego terenu. Z myślą o odwiedzających zaplanowano również wydanie interesującego, dedykowanego informatora przyrodniczo-turystycznego. Ciekawym historycznym akcentem, który doskonale dopełnia przyrodniczą wycieczkę, jest fakt, że tuż nad Wartą, w bliskim sąsiedztwie samego rezerwatu i funkcjonującej przeprawy promowej, wznoszą się wyraźne pozostałości słynnego, wczesnośredniowiecznego grodziska Santok. Połączenie dziewiczej natury i wielowiekowej historii sprawia, że jest to z pewnością punkt obowiązkowy na mapie zachodniej Polski.

Mapa z przebiegiem ścieżki przyrodniczo-edukacyjnej Santockie Zakole

Źródło: wikipedia.org, polskaniezwykla.pl, deszczno.pl, ziemialubuska.pl