Cerkiew św. Marii Magdaleny w Białymstoku

Cerkiew św. Marii Magdaleny w Białymstoku to wyjątkowa, prawosławna cerkiew akademicka, która na stałe wpisała się w zurbanizowany krajobraz miasta, jakim jest Białystok. Stanowi ona niezwykle ważny i zabytkowy punkt na mapie regionu, jaki dumnie reprezentuje województwo podlaskie. Przynależy do znanej parafii katedralnej św. Mikołaja i leży w dekanacie Białystok diecezji białostocko-gdańskiej, podlegając pod struktury, które tworzy Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny. W swojej niesamowicie bogatej i wielowątkowej historii ta sakralna budowla była również intensywnie użytkowana przez miejscową parafię wojskową Świętych Piotra i Pawła. Jest to bez wątpienia jedna z najstarszych, szczęśliwie zachowanych do dziś, murowanych budowli sakralnych w całym centrum, wciąż kryjąca w sobie wiele historycznych tajemnic.

Lokalizacja i współczesne otoczenie świątyni

Na skutek gwałtownej, miejskiej rozbudowy postępującej na przestrzeni dziewiętnastego i dwudziestego wieku, ta urokliwa, zabytkowa cerkiew znajduje się aktualnie w ścisłym centrum miasta. Położona jest ona na rozległym terenie zielonego parku Centralnego, dokładnie u zbiegu gwarnej ulicy Krakowskiej, ulicy Grunwaldzkiej oraz ulicy Konstantego Kalinowskiego. Cały ten obszar wchodzi w oficjalne ramy reprezentacyjnego osiedla Centrum. Niestety, otaczający niegdyś świątynię rozległy i historyczny cmentarz już dawno nie istnieje w swojej pierwotnej formie. Jedynymi materialnymi pamiątkami po tej dawnej nekropolii jest zaledwie kilkanaście starych kamieni nagrobnych, które zostały z wielkim szacunkiem ustawione po wewnętrznej stronie mocnego ogrodzenia okalającego zabytkową budowlę. Z biegiem lat w bardzo bliskim sąsiedztwie tego cennego zabytku wybudowano potężny, nowoczesny gmach, jakim jest budynek Opery i Filharmonii Podlaskiej. Taka odważna urbanizacja wytworzyła absolutnie niezwykły, wizualny kontrast pomiędzy dawną, uduchowioną architekturą a współczesnym, kulturalnym monumentalizmem.

Barokowe początki i fundacja katolickiej kaplicy

Co niezwykle ciekawe, ta przepiękna świątynia nie miała od początku charakteru wschodniego, lecz została pierwotnie ufundowana w 1758 roku przez samego hetmana Jana Klemensa Branickiego. W swoim początkowym zamyśle fundacyjnym funkcjonowała jako skromna, katolicka kaplica przydrożna, która z wielką dumą nosiła religijne wezwanie św. Marii Magdaleny. Uroczystego aktu jej oficjalnego wyświęcenia dokonał ksiądz Ignacy Massalski, wybitna postać historyczna, który w późniejszych, trudnych latach został oficjalnie mianowany biskupem wileńskim. Budowla ta od samego początku ściśle należała do katolickiej altarii św. Rocha, którą wspomniany już hetman Branicki ufundował dla okolicznej ludności już w 1750 roku. Z inżynieryjnego oraz estetycznego punktu widzenia świątynia została misternie wzniesiona w klasycznym, pełnym gracji stylu barokowym, przybierając unikalną i zwartą formę rotundy. W osiemnastym stuleciu była ona malowniczo zlokalizowana na dość wysokim wzgórzu, które w tamtym historycznym czasie znajdowało się na głębokich przedmieściach, daleko poza ścisłym i bezpiecznym obrębem tętniącego życiem miasta.

Przejęcie przez Kościół Prawosławny i rozwój miejskiej nekropolii

Wraz z niezwykle szybkim rozwojem demograficznym okolicznych terenów i drastycznym przepełnieniem już istniejących cmentarzy, prawdopodobnie w 1807 roku bezpośrednio przy tej murowanej kaplicy zorganizowano nowy, rozległy cmentarz katolicki, nazywany wówczas po prostu cmentarzem parafialnym. Zgodnie z wnikliwymi, naukowymi przypuszczeniami historyków, a dokładniej badacza księdza Tadeusza Krahela, w 1814 roku na tym rozległym terenie nekropolii wydzielono specjalną, oddzielną część unicką oraz prawosławną. Wśród ówczesnych znawców tematu dość trudna do jednoznacznego, w pełni dokumentalnego ustalenia pozostaje precyzyjna data całkowitego przejęcia kaplicy przez zwierzchników prawosławnych. Ceniony historyk Piotr Chomik stanowczo uważa, że wydarzenie to nie miało miejsca dopiero w 1865 roku, jak we wcześniejszych publikacjach pisał ksiądz Jan Kurczewski. Z nowo odkrytych, archiwalnych dokumentów jasno bowiem wynika, że już w 1860 roku, z silnej i oddolnej inicjatywy parafii św. Mikołaja, przeprowadzany był bardzo gruntowny remont połączony z architektoniczną rozbudową rotundy. Ostatecznie, odnowiona kaplica została wyświęcona dla oficjalnego i wyłącznego użytku wiernych Kościoła Prawosławnego dwudziestego piątego lipca 1861 roku przez ówczesnego, oddanego proboszcza, Jana Sitkiewicza. W kolejnych dziesięcioleciach, a dokładnie w 1865 roku, doszło do następnej, planowej przebudowy, a pod sam koniec wieku, w 1891 roku, całą tę sakralną nieruchomość z pietyzmem ogrodzono trwałym parkanem.

Trudny wiek dwudziesty i kontrowersyjna budowa miejskiego amfiteatru

Lata siedemdziesiąte burzliwego, dwudziestego stulecia przyniosły temu bardzo urokliwemu miejscu niezwykle dramatyczne i niestety nieodwracalne w swych skutkach zmiany krajobrazowe. W niespokojnych latach 1970–1973 ówczesne, komunistyczne władze miejskie z ogromnym rozmachem realizowały wokół tego wzgórza niezwykle agresywny i destrukcyjny projekt rewitalizacyjny. Pospieszne prace te bezpośrednio wpisywały się w bardzo szeroki, polityczny program przygotowań do państwowej imprezy, jaką były Dożynki Centralne. Cały inżynieryjny plan władz polegał na niesłychanie głębokim wkopaniu we wschodnie, strome zbocze wzgórza gigantycznego amfiteatru betonowego. Budowa tego potężnego, publicznego obiektu widowiskowego i otaczającej go, ciężkiej infrastruktury doprowadziła do haniebnego, bezpowrotnego zniszczenia wielu dawnych i cennych grobów zmarłych parafian. Głównym, urzędowym argumentem przemawiającym za tak wysoce kontrowersyjnym rozwiązaniem była, zdaniem ówczesnych decydentów, skrajna, powojenna dewastacja i ogólne zapomnienie cmentarza. Podczas tych uciążliwych, głębokich prac ziemnych w 1970 roku z jednego ze zrujnowanych, całkowicie anonimowych grobowców należącego prawdopodobnie do nieznanego, rosyjskiego oficera artylerii wydobyto cztery ciężkie, zabytkowe lufy armatnie. Zostały one natychmiastowo przekazane do placówki, którą jest Muzeum Wojska w Białymstoku, a obecnie można je bez żadnych przeszkód oglądać na terytorium Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej, umiejscowionym przy ulicy generała Józefa Bema. Z kolei w nowym, dwudziestym pierwszym tysiącleciu ten stary, przekopany teren cmentarza stał się z racji kolejnych, planowanych budów wielkim obszarem bardzo skomplikowanych badań archeologicznych.

Powojenne spory własnościowe i duszpasterstwo środowisk akademickich

W trudnych czasach powojennych, a dokładniej w latach 1957–1958, toczył się niezwykle zaciekły, głośny proces przed Sądem Powiatowym w Białymstoku pomiędzy Kościołem Prawosławnym a Kościołem Rzymskokatolickim o legalne prawo własności do całego spornego cmentarza oraz zabytkowej kaplicy. Wprawdzie początkowy wyrok pierwszej instancji prawomocnie przyznawał znaczną większość nieruchomości, bo aż dwie trzecie terenu, stronie katolickiej, to sprawa nigdy nie znalazła ostatecznego finału w złożonej apelacji. Stało się tak, ponieważ ten mocno kontrowersyjny teren w całości przejęło bezpardonowo miasto, z jawnym, planistycznym zamiarem urządzenia tam dużego, publicznego parku. W 1964 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wydało oficjalną decyzję, proponując wydzierżawienie terenu dla celów prawosławnych, jednak pełne uregulowanie tego bardzo zawiłego stanu prawnego nastąpiło dopiero w u progu wolnej Polski. W 1991 roku wydzieloną, niewielką część wzgórza liczącą ponad czterysta metrów kwadratowych oficjalnie zwrócono, przekazując ją Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu. Od strony ściśle liturgicznej w 1995 roku przy tej wspaniałej, zabytkowej rotundzie powołano sprawnie działającą, nową parafię wojskową Świętych Piotra i Pawła, która bardzo prężnie i z pełnym oddaniem funkcjonowała w tym miejscu aż do końcówki października 2020 roku. Wreszcie, od 2021 roku, ta niesamowita, przesycona do szpiku kości historią cerkiew, została odgórnie wyznaczona do zaszczytnego pełnienia arcyważnej misji pod sztandarem instytucji, jaką jest Prawosławne Duszpasterstwo Akademickie przy Katedrze Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku. Dzięki wielkiemu wysiłkowi i determinacji wielu pokoleń wiernych, obiekt od 1966 roku całkowicie bezpiecznie widnieje w rejestrze zabytków, gdzie pod numerem A-199 nieustannie zachwyca wędrujących turystów oraz wytrwałych badaczy dawnej, fascynującej przeszłości.