Sobór św. Mikołaja w Białymstoku

Sobór św. Mikołaja w Białymstoku – katedralna świątynia prawosławna, będąca głównym ośrodkiem religijnym dla diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz siedzibą lokalnej parafii. Budowla ta znajduje się w samym centrum Białegostoku, pod adresem ulica Lipowa 15. Została wzniesiona w latach 1843–1846 na miejscu znacznie starszej świątyni. Dzisiaj ten klasycystyczny gmach figuruje w rejestrze zabytków i jest jednym z najważniejszych obiektów sakralnych, którym może poszczycić się całe województwo podlaskie.

Pierwsza unicka cerkiew i najstarsze dzieje

Zanim powstał murowany gmach, na tym terenie funkcjonowała pierwsza cerkiew poświęcona świętemu Mikołajowi, która pełniła funkcję filii dla świątyni w Dojlidach. Historyczne źródła nie są jednoznaczne co do daty jej powstania. Niektóre z przekazów wskazują, że drewniany budynek istniał już w szesnastym stuleciu. Inne z kolei łączą jej fundację z postacią Stefana Mikołaja Branickiego pod koniec siedemnastego wieku, kiedy to miasto przeżywało bardzo dynamiczny rozwój. Z kolei najstarszy zachowany dokument z 1727 roku wprost potwierdza, że Jan Klemens Branicki wspierał unicką cerkiew finansowo, ofiarowując środki na modlitwy za zmarłych ze swojej wielkiej rodziny.

Pierwotny budynek znajdował się przy dawnej ulicy Choroskiej, niedaleko miejskiej bramy. Była to niewielka, drewniana budowla tynkowana wapnem, malowana na odcienie żółci i szarości, którą wieńczyły trzy czerwone kopuły wyposażone w żelazne krzyże. Architektura tej unickiej świątyni bardzo przypominała ówczesne kościoły rzymskokatolickie, charakteryzując się kwadratowym przedsionkiem, prostokątną nawą i węższym od niej prezbiterium. Z historycznych opisów wynika, że wewnątrz znajdowały się trzy ołtarze, z których najważniejszy poświęcony był Najświętszej Maryi Pannie.

Budowa nowej świątyni w dobie zaboru rosyjskiego

Znaczny wzrost liczby ludności spowodowany rozwojem lokalnego przemysłu oraz napływ rosyjskich urzędników po likwidacji kościoła unickiego doprowadziły do konieczności wzniesienia nowej, znacznie większej świątyni. W 1840 roku oficjalnie zatwierdzono projekt klasycystycznego budynku, a w marcu 1843 roku archimandryta Nikodem z pobliskiego Supraśla uroczyście poświęcił kamień węgielny. Złożone prace budowlane, którymi kierował Dawid Zabłudowski, trwały dokładnie trzy lata i pochłonęły ponad trzydzieści sześć tysięcy ówczesnych rubli. Świątynia została ostatecznie oddana do użytku i konsekrowana w 1846 roku przez metropolitę wileńskiego Józefa.

Zaraz po zakończeniu budowy starą, drewnianą cerkiew doszczętnie rozebrano, zlikwidowano również otaczający ją cmentarz. Nowo powstały obiekt zachwycał swoją monumentalną formą, która nawiązywała do antyku oraz do tradycyjnych bizantyńskich świątyń krzyżowo-kopułowych. Pod koniec dziewiętnastego stulecia jej mury odwiedził sam cesarz Mikołaj II wraz z małżonką, pozostawiając bogate dary. W 1910 roku, po gruntownym remoncie, grupa artystów namalowała wewnątrz wspaniałe freski, wyraźnie inspirując się malarstwem z wielkiego soboru w Kijowie.

Losy obiektu w dwudziestym wieku i w czasach współczesnych

Kiedy Polska odzyskała niepodległość, opisywana budowla jako jedna z nielicznych w okolicy nie uległa rewindykacji i pozostała czynną cerkwią prawosławną. Swój prestiżowy, katedralny status obiekt uzyskał ostatecznie w 1951 roku, wraz z erygowaniem nowej diecezji. Po zakończeniu drugiej wojny światowej zabytek poddano licznym modernizacjom. W latach siedemdziesiątych okazało się, że odnowienie starych rosyjskich fresków jest niemożliwe, dlatego wybitny artysta Józef Łotowski wykonał zupełnie nową dekorację malarską, która zdobi wnętrza po dziś dzień.

Niezwykle ważnym wydarzeniem w najnowszej historii tego miejsca było uroczyste przeniesienie relikwii świętego Gabriela Zabłudowskiego w 1992 roku z sąsiedniego Grodna. W uroczystej procesji ulicami miasta przeszło blisko siedemdziesiąt tysięcy wiernych oraz liczni biskupi. Na przestrzeni wielu dekad sobór gościł również wielu wspaniałych dostojników, w tym rzymskokatolickiego papieża Jana Pawła II w 1991 roku oraz licznych patriarchów prawosławnych z odległych stron globu, chociażby z Jerozolimy i Aleksandrii.

Klasycystyczna architektura na planie krzyża greckiego

Pod względem architektonicznym budynek stanowi doskonały przykład stylu klasycystycznego przełomu osiemnastego i dziewiętnastego wieku, powszechnie stosowanego w Imperium Rosyjskim. Zbudowano go na planie krzyża greckiego, a jego jednoprzestrzenna, orientowana bryła harmonijnie łączy surowe wzorce starożytne z tradycją religijnego budownictwa. Ściany zewnętrzne zdobią wysokie doryckie pilastry i głębokie, półokrągłe okna. Najwyższym punktem ceglanego gmachu jest potężna, półsferyczna kopuła umieszczona na wysokim bębnie oraz wysmukła wieża-dzwonnica wyposażona w iglicę, która wyraźnie dynamizuje fasadę frontową.

Łączna wysokość całego obiektu sięga aż czterdziestu metrów. Bogata w detale elewacja, zawierająca kunsztowne fryzy jońskie i doryckie, nadaje cerkwi bardzo dostojny charakter. Do środka można dostać się przez cztery niezależne wejścia, z których główne jest zaakcentowane za pomocą potężnego portyku. Trzy z wejść zostały dodatkowo zwieńczone motywem promieniejącego krzyża, podkreślając uświęcony cel całej konstrukcji.

Wyposażenie, malowidła i symbolika dolnej cerkwi

Gdy wejdzie się do wnętrza, wzrok natychmiast przyciąga przepiękny, trójrzędowy ikonostas. Został on wyrzeźbiony z drewna w 1846 roku przez przedstawicieli tak zwanej szkoły wileńskiej. Składa się z misternie namalowanych ikon, na których uwieczniono między innymi Chrystusa Pantokratora, Matkę Boską, wizerunki archaniołów oraz sceny ze świąt. Oprócz cennego ikonostasu, przestrzeń upiększają wspomniane wcześniej barwne freski. Ukazują one niezwykle plastycznie Sąd Ostateczny, apostołów u podstawy bębna oraz kluczowe sceny z życia patrona cerkwi, podejmującego trud ratowania skazanych i rozdawania jałmużny.

Bezpośrednio pod nawą główną znajduje się osobna, mniejsza przestrzeń modlitewna, którą powszechnie nazywa się dolną cerkwią. Została ona zaadaptowana z dawnych piwnic i magazynów w drugiej połowie dwudziestego wieku. Jej patronem został święty Serafin z Sarowa. Można tam podziwiać zabytkowy ikonostas złożony z czterech wyjątkowych wizerunków, który pochodzi ze zlikwidowanej świątyni wojskowej. To ciche i spokojne miejsce, w którym od 2005 roku wierni regularnie uczestniczą w nabożeństwach sprawowanych w całości w języku polskim.