Cmentarz Père-Lachaise w Paryżu

Cmentarz Père-Lachaise w Paryżu (Cimetière du Père-Lachaise) to największa, najsławniejsza i najczęściej odwiedzana nekropolia w stolicy Francji, a według wielu źródeł – najsłynniejszy cmentarz na całym świecie. Rozciągający się na 44 hektarach na malowniczym wzgórzu w 20. dzielnicy, stanowi fascynujące "miasto zmarłych". Założony w 1804 roku w dawnych ogrodach wilii Mont-Louis, swoją nazwę zawdzięcza wpływowej postaci francuskiego jezuity François de Lachaise – osobistego spowiednika króla Ludwika XIV. Szacuje się, że pochowano tu łącznie około miliona ciał (licząc groby tradycyjne i urny w kolumbarium), w tym doczesne szczątki wielkich artystów, polityków, pisarzy i bohaterów narodowych, z których kilkudziesięciu to wybitni Polacy z Fryderykiem Chopinem na czele. Każdego roku alejkami tej niezwykłej nekropolii przechodzą setki tysięcy turystów, łącząc zadumę z podziwianiem wybitnych dzieł sztuki sepulkralnej z epoki neoklasycyzmu, baroku i secesji.

Historia i genialna strategia marketingowa z XIX wieku

Decyzja o utworzeniu Cmentarza Père-Lachaise podyktowana była edyktami Napoleona Bonaparte, które zabraniały, ze względów sanitarnych, dokonywania pochówków w granicach ścisłego miasta oraz nakazywały równe traktowanie zmarłych bez względu na wyznanie. Jednakże paryżanie nie chcieli chować swoich bliskich na ubogim, niepoświęconym terenie, tak daleko od centrum (w pierwszym roku istnienia odbyło się tam ledwie kilkanaście pogrzebów). Sytuacja finansowa obiektu zwiastowała rychłą katastrofę.

Wówczas zarząd cmentarza wpadł na iście marketingowy plan (który na zawsze odmienił to miejsce): zdecydowano się na widowiskowe przeniesienie kości słynnych autorytetów historycznych i literackich. W 1817 roku na cmentarz sprowadzono szczątki mistrza komedii Moliera i wielkiego bajkopisarza Jeana de La Fontaine'a, a niedługo po tym (ku uciesze romantyków) przeniesiono tam doczesne szczątki XII-wiecznych nieszczęśliwych kochanków – Piotra Abelarda i Heloizy. Ten genialny zabieg zadziałał błyskawicznie na wyobraźnię i próżność paryskiego mieszczaństwa. Świadomość, że bliscy mogą spoczywać obok historycznych sław, sprawiła, że w ciągu zaledwie kilkunastu lat cmentarz musiał być powiększany aż pięciokrotnie.

Polacy pochowani na Père-Lachaise

Polska zajmuje wysokie (czwarte) miejsce w rankingu najliczniejszych zagranicznych narodowości pochowanych na tym cmentarzu. Liczne groby to głównie pokłosie Wielkiej Emigracji (po powstaniu listopadowym) oraz wojen z czasów Komuny Paryskiej. Z ponad 60 grobów i jednej wielkiej mogiły zbiorowej ostały się do dziś tylko wybrane, najważniejsze upamiętnienia. Wśród zasłużonych rodaków odnajdziemy tu m.in.:

• Fryderyka Chopina – genialnego kompozytora zmarłego w 1849 r. Jego grób, położony stosunkowo blisko wejścia (kwatera 11), zaprojektowany przez Auguste’a Clésingera (zięcia George Sand), przedstawia muzę Euterpe ze złamaną lirą. Jako jedyny przez okrągły rok tonie w kwiatach. Warto pamiętać, że zgodnie z życzeniem kompozytora na cmentarzu spoczywa tylko ciało – jego serce zostało potajemnie przewiezione do Warszawy i wmurowane w filar kościoła Świętego Krzyża.
• Ewelinę Hańską – żonę słynnego prozaika Honoré de Balzaca, z którym spoczywa we wspólnym grobie.
• Klementynę Hoffmanową – pionierkę polskiej literatury dziecięcej.
• Marię Walewską – wielką miłość Napoleona Bonaparte (na cmentarzu spoczywa jej serce).
• Józefa Wysockiego – generała Wojska Polskiego i dowódcę podczas powstania węgierskiego.
• Józef Wysocki – generał Wojska Polskiego, uczestnik polskich powstań narodowych i powstania węgierskiego 1848–1849, w mogile zbiorowej,
• Jan Bartkowski – weteran powstania listopadowego, pamiętnikarz,
• Jarosław Dąbrowski – działacz niepodległościowy, generał i wódz naczelny wojsk Komuny Paryskiej,
• Józef Gałęzowski – członek Rządu Narodowego w powstaniu styczniowym, prezes Muzeum Polskiego w Rapperswilu,
• Stanisław Gawroński – polski generał Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, powstaniec listopadowy,
• Jan Komarzewski – generał-lejtnant, szef kancelarii wojskowej króla Stanisława Augusta,
• Konstanty Linowski – pułkownik, przedstawiciel władz powstania listopadowego w Stambule,
• August Okołowicz – generał, jeden z dowódców Komuny Paryskiej,
• Teodor Morawski – polityk, uczestnik powstania listopadowego, wydawca,
• Ludwik Nabielak – belwederczyk, działacz polityczny, poeta, krytyk literacki, historyk, inżynier górnictwa,
• Bonawentura Niemojowski – prawnik i polityk, prezes Rządu Narodowego w czasie powstania listopadowego,
• Adam Prażmowski – pierwszy polski astrofizyk, najwybitniejszy polski astronom XIX wieku,
• Adolf Rozwadowski – działacz niepodległościowy, powstaniec listopadowy,
• Kazimierz Skarżyński – generał brygady powstania listopadowego,
• Ludwik Stomma – antropolog kultury, publicysta,
• Tadeusz Tyszkiewicz – generał brygady armii Księstwa Warszawskiego (w 1939 roku trumnę z prochami przewieziono do Polski),
• Walery Antoni Wróblewski – działacz rewolucyjno-demokratyczny, dowódca w powstaniu styczniowym, generał Komuny Paryskiej,
• Miłosz Magin – polski kompozytor, od 1960 przebywał na stałe we Francji.

Ponadto znani Francuzi pochodzenia polskiego, jak: Aleksander Walewski, Ludwik Wołowski, czy Jean Albert comte de Pawenza Woroniez.

Rys. Mapa cmentarza Père-Lachaise z zaznaczonymi najważniejszymi polskimi grobami.

Najsłynniejsze groby i cmentarne legendy

Oprócz grobu Chopina, turyści tłumnie przemierzają strome alejki w poszukiwaniu innych niezwykłych osobistości i ich kontrowersyjnych lub pięknych pomników.

• Jim Morrison (kwatera 6): Legendarny amerykański frontman The Doors, który zmarł w tajemniczych okolicznościach w paryskim hotelu w 1971 r. Jego skromny grób, zasłonięty większymi pomnikami, notorycznie oblegany jest przez rzesze fanów pozostawiających tam butelki z alkoholem, znicze, papierosy i kadzidła.
• Oscar Wilde (kwatera 89): Irlandzki pisarz skandalista. Modernistyczny pomnik stworzony przez Jacoba Epsteina nawiązuje do monumentalnej sztuki asyryjskiej. Ze względu na kontrowersje, przez lata fallus rzeźby był zasłaniany, a potem skradziony. Istniała tradycja całowania pomnika pomalowanymi szminką ustami, jednak w trosce o kamień nagrobek osłonięto szklaną barierą ochronną.
• Victor Noir (kwatera 92): Nagrobek zabitego w pojedynku dziennikarza to obecnie najczęściej dotykany pomnik w Paryżu. Rzeźba (autorstwa Jules'a Dalou) ukazuje mężczyznę leżącego na wznak, jednak to niezwykle wyraźna anatomia krocza rzeźby zyskała legendarną sławę. Ponoć pocieranie tego miejsca leczy z bezpłodności, co tłumaczy wypolerowany do połysku brąz na butach, ustach oraz w okolicach pasa Noira.
• Amedeo Modigliani (kwatera 96): Wybitny malarz żydowskiego pochodzenia zmarły na gruźlicę. Spoczywa u boku zdesperowanej kochanki (Jeanne Hébuterne), która z powodu rozpaczy po jego śmierci popełniła samobójstwo w ósmym miesiącu ciąży. Na nagrobku zgodnie z tradycją kładzione są kamyki na znak pamięci.
• Ściana Komunardów (Mur des Fédérés): Miejsce w północno-wschodniej części kwatery 76, na którym znajdują się autentyczne ślady po kulach – rozstrzelano tu pod koniec maja 1871 r. ostatnich, 147 heroicznych powstańców walczących w obronie Komuny Paryskiej.

Wiele osób mylnie szuka na Père-Lachaise grobów Napoleona Bonaparte oraz Marii Skłodowskiej-Curie. Warto pamiętać, że szczątki cesarza znajdują się w Pałacu Inwalidów, a wybitna polska noblistka spoczywa w Panteonie, czyli zupełnie innej części stolicy.

Praktyczne porady i jak zaplanować zwiedzanie

Cmentarz jest na tyle rozległy (posiada 97 ponumerowanych kwater niczym małe dystrykty), że bez planu zwiedzania i znajomości numerów bardzo łatwo się zgubić. Dystanse mogą być zdradliwe ze względu na naturalne, spore przewyższenia i dziesiątki wijących się dróżek. Cmentarz posiada pięć bram (wstęp dla wszystkich zwiedzających jest całkowicie bezpłatny).

Rys. Mapa cmentarza Père-Lachaise w Paryżu.

Kluczem do optymalnego zwiedzania jest odpowiednie wyjście ze stacji metra. Choć Brama Główna (przy stacji Philippe Auguste, przy bulwarze Ménilmontant) wydaje się logicznym początkiem, to właśnie zlokalizowana najwyżej stacja metra Gambetta (linie 3 i 3bis, przy Porte Gambetta) stanowi najlepszy wybór. Wchodząc w tym miejscu, rozpoczniesz spacer od najwyżej położonych kwater (gdzie znajdują się groby Oscara Wilde'a, Marcela Prousta i Édith Piaf) i pójdziesz z górki w stronę bramy głównej, mijając po drodze mogiłę Chopina czy Jima Morrisona.

Zimą (od listopada do połowy marca) brama zamyka się zwykle o godzinie 17:30, a latem o 18:00. Na spokojny, pobieżny spacer, podczas którego odwiedzisz najważniejsze grobowce, warto zaplanować co najmniej od 2 do 3 godzin. Po wizycie na Père-Lachaise, warto skorzystać z okazji i zwiedzić położoną po sąsiedzku urokliwą dzielnicę Belleville lub oddalony niedaleko gwar i kawiarnie okalające Plac Bastylii.

Źródło: wikipedia.org, podrozepoeuropie.pl, przekraczajacgranice.pl, zwiedzamyparyz.pl