Obelisk upamiętniający żołnierzy narodowości polskiej na górze Sabotin

Obelisk upamiętniający Polaków - żołnierzy armii austro-węgierskiej na górze Sabotin (Słowenia) to niezwykle ważne i wymowne miejsce polskiej pamięci narodowej. Wzniesiony w słoweńskiej Novej Goricy, stanowi hołd dla tysięcy rodaków, którzy w latach 1915–1917 brali udział w niezwykle krwawych zmaganiach I wojny światowej na tzw. froncie nad Soczą (dolinie rzeki Isonzo). Ten skromny pomnik przypomina o tragicznym losie narodu pozbawionego wówczas własnego państwa. Polacy, rozdarci między trzech zaborców, byli przymusowo wcielani do armii wrogich mocarstw. W mundurach cesarstwa austro-węgierskiego, ramię w ramię z innymi narodami (m.in. Słoweńcami, Węgrami, Czechami czy Chorwatami), przelewali krew na obcej ziemi, mając jedynie głęboką nadzieję, że ostatecznym celem ich walki będzie niepodległa ojczyzna.

Historia walk nad Soczą i "żołnierze bez państwa"

Front nad Soczą (1915–1917) był areną aż dwunastu potężnych bitew pomiędzy siłami Austro-Węgier a nacierającymi Włochami. Ponieważ ówczesna Galicja oraz większość terytorium dzisiejszej Słowenii należały do jednego cesarstwa, jednostki rekrutowane z tych obszarów wspólnie stawiały opór na włoskim froncie alpejskim. Z uwagi na brak własnej państwowości, Polacy stanowili potężną siłę armii zaborczej. Na front nad Soczą wyruszyli m.in. żołnierze legendarnego, lwowskiego batalionu 30 Pułku Piechoty Austriackiej. W wyniku niezwykle brutalnych walk pozycyjnych i górskich, zginęło tam kilka tysięcy żołnierzy polskiego pochodzenia. Ich mogiły przez dziesięciolecia pozostawały bezimienne lub oznaczane były wyłącznie jako pochówki żołnierzy wojska austriackiego.

Co istotne, front nad Soczą stał się prawdziwą "kuźnią kadr" dla późniejszego Wojska Polskiego. To właśnie w tych ekstremalnych, alpejskich warunkach swoje oficerskie i dowódcze umiejętności szlifowali przyszli wybitni polscy generałowie, tacy jak:

• Stanisław Maczek: w 1915 roku dowodził tu specjalnym oddziałem szturmowym alpinistów-narciarzy.
• Franciszek Latinik: w randze pułkownika dowodził brygadą i był uczestnikiem ostatniej, zwycięskiej dla państw centralnych ofensywy.
• Stanisław Sosabowski: późniejszy twórca polskich jednostek spadochronowych i bohater spod Arnhem.
• August Emil Fieldorf (ps. "Nil"): późniejszy legendarny dowódca Kedywu Armii Krajowej.

Odsłonięcie obelisku na górze Sabotin

Dla przywrócenia pamięci o tej tragicznej, a zarazem bohaterskiej karcie historii, strona polska wyszła z inicjatywą budowy pomnika. Spotkało się to z ogromną życzliwością oraz patronatem słoweńskich władz państwowych i samorządowych. Uroczyste odsłonięcie obelisku na historycznym wzgórzu Sabotin miało miejsce w czwartek, 22 marca 2018 roku.

W uroczystości wzięła udział delegacja na najwyższym szczeblu. Stronę polską reprezentował marszałek Senatu RP Stanisław Karczewski, natomiast ze strony słoweńskiej obecni byli: przewodniczący Rady Państwowej (izby wyższej parlamentu Słowenii) Alojz Kovszca oraz burmistrz Novej Goricy, Matej Arczon.

Znaczenie pomnika i pamięć historyczna

Podczas ceremonii odsłonięcia padło wiele niezwykle poruszających słów, oddających sens istnienia tego miejsca pamięci. Marszałek Senatu podkreślił tragizm "żołnierzy pozbawionych państwa", którzy w obcych mundurach musieli walczyć w wojnie, w której zginęło łącznie niemal 500 tysięcy Polaków wcielonych do armii zaborczych (rosyjskiej, niemieckiej i austro-węgierskiej).

„Właśnie stoimy dziś nieopodal miejsca, gdzie wielu z tych żołnierzy poległo. Polska pamięta o swoich bohaterach, dlatego stawiamy im pomnik. To pomnik żołnierskiego honoru, pomnik żołnierzy, którzy dotrzymali żołnierskiej przysięgi. Mogli mieć nadzieję, że wrócą do Lwowa, ale nie do Polski, której przecież nie było” – powiedział podczas uroczystości Stanisław Karczewski.

Bliźniacze upamiętnienie w polskich Gorlicach

Wydarzenie na górze Sabotin było doskonałą okazją do podkreślenia silnych, historycznych więzi łączących Polskę ze Słowenią. W obu narodach głęboko zakorzeniona jest pamięć o walce o zachowanie własnej tożsamości narodowej. Wspólnie przelana krew w dolinie rzeki Soczy na zawsze wpisała się we wspólną pamięć tej części Europy. W ramach wzajemnego szacunku dla ofiar I wojny światowej, strona polska zapowiedziała wówczas utworzenie podobnego miejsca pamięci na swoim terytorium.

Ta zapowiedź doczekała się szybkiej realizacji. Zaledwie dwa miesiące później, 23 maja 2018 roku, w małopolskim mieście Gorlice – na zabytkowym Cmentarzu Wojennym nr 91 – uroczyście odsłonięto bliźniaczy obelisk upamiętniający słoweńskich żołnierzy poległych na froncie galicyjskim. W ceremonii wzięli udział prezydenci obu państw: Andrzej Duda oraz Borut Pahor, co symbolicznie spięło klamrą wspólną historię, oddając hołd młodym chłopcom, którzy musieli walczyć za nieswoją sprawę.

Obelisk na górze Sabotin pozostaje zadbany i regularnie odwiedzany przez dyplomatów. Dowodem na to są kolejne wizyty (m.in. z 25 listopada 2021 roku), kiedy to Konsul Honorowy RP w Słowenii, Nedjan Brataševec, uroczyście złożył wieniec pod pomnikiem, oddając w imieniu Rzeczypospolitej hołd tym, którzy – cytując klasyczne słowa – "Obce nosili mundury, lecz w sercach mieli Polskę...".

Źródło: gov.pl, polskieradio.pl, dzieje.pl