Polski Cmentarz Wojenny w Bolonii

Polski Cmentarz Wojenny w Bolonii (wł. Cimitero di guerra polacco, położony w dzielnicy San Lazzaro di Savena) to największa, a zarazem najbardziej monumentalna nekropolia spośród czterech polskich cmentarzy wojennych zlokalizowanych na terenie Włoch. Ten skąpany w ciszy i otoczony szacunkiem obiekt to nie tylko zgrupowanie mogił, ale przemawiający do wyobraźni symbol bohaterskiej walki polskich żołnierzy o wyzwolenie ojczyzny i Europy. Nad jego główną bramą wznosi się rzeźba orła oraz wymowny napis: "Żołnierzom 2. Polskiego Korpusu Poległym na Ziemi Włoskiej w Walce o Wolność Polski". Tuż przy wejściu znajduje się pamiątkowa mapa ukazująca niezwykły bojowy szlak wyzwoleńczy od Tarentu aż po samą Bolonię.

Historia bitwy o Bolonię i powstania nekropolii

Kwiecień 1945 roku zapisał się złotymi zgłoskami w historii oręża polskiego. Gen. Władysław Anders, na prośbę dowódcy brytyjskiej 8 Armii, rozpoczął decydujące natarcie w dolinie rzeki Senio. Po trudnej i morderczej przeprawie przez Apenin Emiliański i niemieckie umocnienia Linii Gotów, 21 kwietnia 1945 roku o szóstej rano, to właśnie żołnierze 9 Batalionu Strzelców Karpackich ze zgrupowania „RUD” pod dowództwem gen. Rudnickiego wkroczyli jako pierwsi do centrum Bolonii. Powitano ich owacyjnie, a Batalionowi nadano zaszczytne miano „Bolońskiego”. Za zasługi w oswobodzeniu uniwersyteckiego miasta aż 17 dowódców otrzymało honorowe obywatelstwo, a 215 żołnierzy udekorowano specjalnymi medalami.

Początkowo groby polskich bohaterów były rozsiane wzdłuż całego szlaku bojowego w Emilii-Romanii. Aby godnie uczcić ich ofiarę, gen. dyw. Władysław Anders wyszedł z inicjatywą stworzenia jednej, wspólnej nekropolii. Prace budowlane przeprowadzono w ekspresowym tempie między 1 lipca a 15 grudnia 1946 roku. Nekropolię wzniesiono siłami samych żołnierzy – głównie z 10 Batalionu Saperów, którym asystowali miejscowi, włoscy rzemieślnicy i kamieniarze. Głównym projektantem cmentarza został oficer 2 Korpusu i inżynier architekt ppor. Zygmunt Majerski (wcześniejszy jeniec Oflagu w Murnau). Przepiękne detale architektoniczne i elementy dekoracyjne wyszły spod dłuta Michała Paszyna, artysty rzeźbiarza zamieszkującego od lat we Włoszech. Skomplikowanymi pracami budowlanymi w terenie nadzorował inż. Roman Wajda.

Zwieńczeniem tych prac była wielka, ekumeniczna msza święta i uroczyste poświęcenie cmentarza, które odbyło się 12 października 1946 roku. Ceremonię poprowadził ksiądz biskup Józef Gawlina (biskup polowy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie) przy osobistej asyście gen. Andersa oraz kapelanów wszystkich wyznań chrześcijańskich i niechrześcijańskich.

Pochowani bohaterowie 2 Korpusu

Równe rzędy krzyży z imionami, pseudonimami lub po prostu datami, stanowią ostateczne miejsce spoczynku dla 1432 polskich żołnierzy (w tym 18 wciąż pozostaje nieznanych z imienia i nazwiska). Faktyczna liczba wyrytych nagrobków wynosi 1426, ponieważ w kilku grobach, ze względu na trudne warunki ekshumacji, zdecydowano się złożyć szczątki więcej niż jednego żołnierza. Zdecydowana większość pochowanych to strzelcy i oficerowie, którzy stracili życie podczas przedzierania się przez Apeniny i zdobywania samej Bolonii w 1945 roku. Warto nadmienić, że pochowano tu również 14 polskich weteranów zmarłych w latach 1947–1957, czyli już po rozwiązaniu Polskich Sił Zbrojnych.

Pełna lista pochowanych na polskim cmentarzu wojennym w Bolonii dostępna jest na stronie https://cmpi.fondazionemm2c.eu.

Tragiczne losy lotników

W Bolonii spoczywa wyjątkowa, często zapominana grupa żołnierzy – 12 wspaniałych polskich lotników (czterech pilotów oraz ośmiu członków personelu naziemnego). Byli oni przydzieleni m.in. do słynnego 318 Dywizjonu Myśliwsko-Rozpoznawczego „Gdańskiego” oraz 663 Dywizjonu Samolotów Artylerii. Poznajmy tragiczną historię kilku z nich:

• Por. pil. Czesław Nowak: Przeniesiony do 241 Dywizjonu RAF, 30 sierpnia 1944 roku rozbił swojego Spitfire’a VIII podczas ostrzeliwania niemieckiej ciężarówki koło miejscowości Caorle (na północ od Wenecji). Choć maszyna przyziemiła pozornie stabilnie, pilot zginął w kabinie.
• Por. pil. Florian Kuroczycki: Podczas powrotnego treningu w Perugii, 16 grudnia 1944 roku z powodu usterki silnika rozbił samolot. Doznał ciężkich urazów czaszki i kręgosłupa i zmarł sparaliżowany w brytyjskim szpitalu wojennym w lutym 1945 roku.
• St. szer. Antoni Grygo: Zginął w niezwykle tragicznym wypadku na lotnisku w Neapolu (11 grudnia 1944 r.). Po zmroku uderzyło go śmigło kołującego samolotu, na którego pokładzie znajdował się sam generał Władysław Anders.
• Ppor. pil. Zdzisław Kędzior: Rozbił się 8 września 1945 roku w rejonie Civitanova na samolocie Spitfire LF.IX. Dzień po jego śmierci wydarzyła się kolejna tragedia: ppor. pil. Tadeusz Lis zginął w wypadku samochodowym (zderzenie z włoską ciężarówką), gdy wracał z pogrzebu Zdzisława Kędziora. Spoczywają obecnie w sąsiednich grobach.

Opieka nad nekropolią i wizyty wybitnych Polaków

Na przestrzeni dziesięcioleci o cmentarz dbało wiele instytucji, począwszy od lokalnego duchowieństwa i żołnierzy pozostałych na emigracji, przez Stowarzyszenie Kombatantów Polskich z Kanady i Turynu, po Stowarzyszenie Rodzin Kombatantów Polskich we Włoszech. Poważne prace renowacyjne prowadzono wielokrotnie: w latach 1962–1965 (dzięki staraniom gen. Andersa i kpt. Jaworskiego), w latach 1969–1972 oraz w roku 2014, kiedy to gruntowny remont przeprowadziła Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Polski Cmentarz Wojenny w Bolonii to miejsce głębokiej zadumy, które wielokrotnie przyciągało wybitnych rodaków. Szczególnym gościem był tu ksiądz kardynał Karol Wojtyła, który modlił się za poległych w 1969 i 1971 roku, a następnie powrócił tu jako papież Jan Paweł II w 1982 roku. Nekropolię odwiedził również Prymas Tysiąclecia, ksiądz kardynał Stefan Wyszyński. Do dziś, corocznie 21 kwietnia (w rocznicę wyzwolenia Bolonii) oraz 2 listopada (w Dzień Zaduszny), na cmentarzu przy Via Giuseppe Dozza gromadzą się delegacje, organizacje polonijne i asysta honorowa Wojska Polskiego, by oddać hołd tym, którzy w drodze do wolnej Polski pozostali we włoskiej ziemi na zawsze.

Inne miejsca pochówku polskich żołnierzy we Włoszech

Na terenie dzisiejszych Włoch znajdują się łącznie cztery polskie cmentarze wojenne:

• Polski Cmentarz Wojenny na Monte Cassino,
• Polski Cmentarz Wojenny w Loreto,
• Polski Cmentarz Wojenny w Bolonii,
• Polski Cmentarz Wojenny w Casamassima.

Źródło: wikipedia.org, polskicmentarzbolonia.pl, polishairforce.pl, kombatanci.gov.pl, muzhp.pl