Miejsce pamięci obóz przejściowy na Błoniach

Miejsce pamięci obóz przejściowy na Błoniach to niezwykle ważny, historyczny punkt na mapie, którą dumnie reprezentuje województwo kujawsko-pomorskie. Zlokalizowany w mieście Inowrocław obelisk został uroczyście ustawiony w 1975 roku. Ten kamienny pomnik wzniesiono dokładnie w miejscu, w którym podczas brutalnej okupacji niemieckiej funkcjonował nieludzki obóz pracy przymusowej. Dziś teren ten przypomina kolejnym pokoleniom o dramacie tysięcy niewinnych osób, zmuszanych do katorżniczego wysiłku i przetrzymywanych w skrajnie trudnych warunkach sanitarnych przez aparat terroru.

Budowa infrastruktury i przeznaczenie niemieckiej placówki

Decyzja o utworzeniu tego zamkniętego obszaru zapadła w 1940 roku. Placówka ta podlegała bezpośrednio pod regionalne dowództwo Gestapo, którego główną siedzibą w regionie był Poznań. Fizyczną budowę całego kompleksu rozpoczęto w sierpniu 1940 roku, bezlitośnie wykorzystując do tego celu darmową, niewolniczą pracę więźniów politycznych sprowadzonych z miejscowości Szczeglin. Osadzeni własnymi rękami wykonali głębokie wykopy pod fundamenty wysokiego ogrodzenia oraz pierwszych budynków gospodarczych. Wznieśli oni również dwie wysokie wieże wartownicze, zlokalizowane w narożnikach północno-zachodnim oraz południowo-wschodnim. Cały teren został szczelnie otoczony litym, betonowym murem, nad którym zamontowano niebezpieczny drut kolczasty. Gotowy obiekt oddano do pełnej dyspozycji niemieckich oprawców 15 września 1940 roku. Placówka była najczęściej określana w dokumentach jako obóz przejściowy, a w późniejszym okresie oficjalnie nazywano ją więzieniem policyjnym policji bezpieczeństwa oraz wychowawczym obozem pracy.

Liczba osadzonych oraz zróżnicowana struktura narodowościowa

Historykom do dziś trudno jest określić absolutnie precyzyjną, ostateczną liczbę wszystkich osób przetrzymywanych w tych ponurych murach. Wiadomo jednak z dostępnych archiwów, że jednorazowo w barakach przebywało zazwyczaj około sześciuset nieszczęśników, choć liczba ta ulegała drastycznym zmianom w różnych okresach trwania wojny. Szacuje się obecnie, że przez cały czas funkcjonowania kompleksu przeszło przez niego kilkanaście tysięcy osób, z czego ponad pięćset zmarło z silnego wycieńczenia lub zostało z zimną krwią zamordowanych podczas tortur. W strukturze narodowościowej zdecydowanie przeważali rodowici Polacy, chociaż wśród ofiar reżimu znaleźli się również:

• Żydzi oraz prześladowani przedstawiciele społeczności romskiej.
• Obywatele państw alianckich, tacy jak pojmani Amerykanie, Anglicy i Francuzi.
• Jeńcy i cywile rosyjscy, a także obywatele Kanady i sami Niemcy sprzeciwiający się faszystowskiemu systemowi.

Działacze podziemia zbrojnego i liczni więźniowie polityczni

Najliczniejszą i zdecydowanie najbardziej represjonowaną grupę w całej populacji obozowej stanowili więźniowie polityczni, w tym osoby uprzednio przeniesione z ciężkiego obozu w Szczeglinie. Byli to w głównej mierze wielcy patrioci, ściśle związani z tajnymi, podziemnymi organizacjami zbrojnymi i cywilnymi walki o niepodległość. Reprezentowali oni różnorodne ugrupowania prężnie działające na terenie ówczesnej rejencji inowrocławskiej. Do najważniejszych rozbitych komórek konspiracyjnych osadzonych za tymi murami należały:

• Kujawski Związek Polityczno-Literacki, którego główną bazą operacyjną był pobliski Włocławek.
• Rozległe struktury wojskowe ZWZ-AK oraz specjalna Grupa Wywiadowcza PZP Wybrzeże.
• Narodowa Organizacja Wojskowa podokręg Ruina oraz lokalne, walczące oddziały Polskiej Armii Powstania.
• Dzielni harcerze działający w ramach potajemnych struktur Szarych Szeregów.

Do szerokiej grupy więźniów politycznych aparat okupacyjny masowo zaliczał także katolickich duchownych oraz zwykłych, niewinnych cywilów, którym ze względu na zupełny brak twardych dowodów nie udowodniono jawnej przynależności do żadnej z organizacji, ale mimo to uznano ich arbitralnie za wrogów politycznych III Rzeszy.

Dramatyczne warunki zakwaterowania i śmiertelne epidemie

Codzienne życie w policyjnym zamknięciu oznaczało ciągłą, nierówną walkę o biologiczne przetrwanie. Więźniowie mieszkali w bardzo prymitywnych, nieszczelnych drewnianych barakach. Część kobieca składała się zaledwie z trzech skromnych sal, podczas gdy sektor męski podzielono na sześć większych pomieszczeń. W każdej takiej sztubie ustawiono bardzo wysokie, trzy lub czteropiętrowe prycze z absolutnie minimalnymi odstępami między poziomami. W okresach największego przeludnienia na jednym wąskim posłaniu spały ściśnięte dwie, a nawet trzy osoby, a setki osłabionych ludzi musiały nocować bezpośrednio na zimnej, wilgotnej podłodze. Co gorsza, podstawowe przydziałowe koce i jakiekolwiek szczątkowe ogrzewanie pojawiły się w budynkach dopiero w okolicach 1944 roku. Panowały tam absolutnie fatalne warunki sanitarne. Permanentna niemożność utrzymania podstawowej higieny osobistej, skrajne przepełnienie izb oraz nieludzkie traktowanie szybko doprowadziły do wybuchu śmiertelnych, dziesiątkujących epidemii. Wśród bezbronnych osadzonych szalały czerwonka, groźny tyfus plamisty, wyniszczająca płuca gruźlica oraz szkarlatyna, a powszechnym, nieustającym problemem była zjadliwa wszawica, zapluskwienie i bardzo bolesny świerzb.

Niewolnicza praca poza obozem i w wewnętrznych warsztatach

Głównym, codziennym obowiązkiem każdego zdolnego do ruchu osadzonego była niezwykle ciężka, fizycznie wyczerpująca praca. Skazańcy byli z samego rana masowo wysyłani do robót na lokalnej kolei, gdzie ręcznie, bez odpowiednich narzędzi prowadzili rozładunek towarowych wagonów z węglem. Pracowali oni również przymusowo w sąsiadującym, dużym ogrodnictwie, dbali pod nadzorem o zielone tereny dawnego uzdrowiska oraz wykonywali najcięższe prace budowlane i porządkowe w lokalnych, niemieckich koszarach wojskowych. Wyselekcjonowana część więźniów, w tym głównie wykwalifikowani więźniowie polityczni, pozostawała wewnątrz pilnie strzeżonej strefy. Zatrudniano ich w zorganizowanych naprędce prowizorycznych warsztatach, gdzie za darmo funkcjonowali jako stolarze, szewcy, kowale oraz krawcy. Z kolei uwięzione kobiety kierowano zazwyczaj do wyczerpującej obsługi obozowej kuchni oraz ciasnej szwalni.

Kierunki transportów śmierci i niezmierzone okrucieństwo

Mimo iż kompleks w powszechnej hitlerowskiej nomenklaturze nazywany był jedynie przejściowym, w dużej mierze dlatego, że przetrzymywane osoby po okrutnych przesłuchaniach wysyłano stąd w dalszą, bezpowrotną drogę, jego ponura sława dorównywała największym europejskim fabrykom śmierci. Transporty w bydlęcych wagonach z tego miejsca kierowano bezpośrednio do potężnych obozów zagłady, takich jak Sachsenhausen, Auschwitz, Mauthausen oraz Ravensbrück. Zbrodnicze warunki bytowe, jakie panowały tam zwłaszcza we wczesnym okresie do 1943 roku, w połączeniu z jawną perfidią i wyjątkowym okrucieństwem sadystycznych strażników, pozwalają historykom śmiało zaliczyć inowrocławską placówkę do kategorii najcięższych obozów, a wręcz nadać jej nieoficjalny status obozu koncentracyjnego. Ten niewyobrażalny koszmar trwał nieprzerwanie aż do 22 stycznia 1945 roku, kiedy to opuszczony w pośpiechu przez wycofujących się Niemców obiekt ostatecznie przejęli wyzwoleni Polacy.