Kościół pw. Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu

Kościół pw. Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu, powszechnie i potocznie nazywany przez miejscowych „Ruiną”, to najstarszy kościół w tym mieście oraz jeden z najstarszych tego typu obiektów sakralnych, jakie posiadają całe Kujawy. Jego niezwykle bogata metryka sięga aż końca dwunastego wieku. Ten wspaniały i monumentalny gmach pełni obecnie funkcję kościoła parafialnego, a od 2008 roku dumnie nosi prestiżowy tytuł bazyliki mniejszej. Jest to zdecydowanie najcenniejszy, zarówno pod względem artystycznym, jak i historycznym, zabytek, którym szczyci się Inowrocław.

Historia powstania i niezwykłe tajemnice fundamentów

Budowla ta znajduje się na szczycie naturalnego, morenowego wyniesienia, dumnie zwanego Białą Górą. Obszar ten jest niezwykle cenny archeologicznie, ponieważ kryje w sobie ślady intensywnego osadnictwa pochodzące jeszcze z czasów rzymskich. Sama świątynia otoczona jest najstarszym, częściowo zachowanym do dziś inowrocławskim cmentarzem. Precyzyjne powstanie kościoła datuje się na końcówkę dwunastego lub sam początek trzynastego wieku, umownie określając ten czas między 1180 a 1230 rokiem. Mimo prowadzonych badań historycznych, główny fundator ani dokładny rok wzniesienia murów wciąż nie są w pełni znane. Przyjmuje się, że budowę rozpoczęto w drugiej połowie dwunastego stulecia, najprawdopodobniej z wielkiej fundacji księcia Leszka, będącego synem Bolesława Kędzierzawego. Potężne przedsięwzięcie budowlane finansowane było z ogromnych dochodów, jakie przynosiła miejscowa produkcja soli.

Na samym początku prac budowlanych wzniesiono solidną, kamienną nawę główną oraz mniejsze prezbiterium. Z tym etapem budowy wiąże się fascynująca i mroczna tajemnica. Potężne fundamenty budowli zostały całkowicie celowo i precyzyjnie posadowione na pięciu idealnie, symetrycznie ułożonych ludzkich szkieletach. Naukowcy przypuszczają, że to makabryczne znalezisko mogło być ściśle związane z chrześcijańskim kultem cennych relikwii, który to był wówczas silnie splątany w ówczesnej, specyficznej religijności ludowej z dawnym, pogańskim kultem tak zwanej „ofiary budowlanej”. Znacznie później, w drugiej fazie budowy na początku trzynastego stulecia, obiekt wzbogacił się o potężne, ceglane wieże.

Unikalna architektura i rzeźbiarska „biblia ubogich”

Świątynia jest obiektem orientowanym, starannie wymurowanym z ogromnych, ciężkich ciosów granitowych, natomiast górne partie zachodniej fasady i samych wież wzniesiono z charakterystycznej cegły. Kościół ten charakteryzuje się znaczną i nietypową jak na obiekt jednonawowy szerokością korpusu, wynoszącą ponad 12 metrów. Taki układ architektoniczny skłania wielu badaczy do przypuszczeń, że pierwotnie ambitnie planowano podział przestronnego wnętrza na trzy nawy, jednak z nieznanych powodów ten projekt nigdy nie został ostatecznie zrealizowany. Surowość kamiennych murów oraz niezwykła prostota zastosowanych form wskazują na wyraźne wpływy architektoniczne płynące prosto z Brandenburgii lub Saksonii.

Zewnętrzne ściany świątyni kryją w sobie wiele wyjątkowych tajemnic. Na kamiennych elewacjach, a w szczególności na dobrze wyeksponowanej ścianie północnej, do dziś przetrwały przedziwne ryty i tajemnicze płaskorzeźby. Z dużą dokładnością przedstawiają one groteskowe maski ludzkie i demoniczne, rzadko spotykane w sztuce chrześcijańskiej fantastyczne zwierzęta oraz zniekształcone krzyże. Stanowiły one rodzaj obrazkowej „biblii ubogich”, ale jednocześnie miały pełnić istotne funkcje apotropaiczne, czyli odstraszające wszelkie siły nieczyste. Badacze zakładają, że te niezwykłe symbole mogły powstać na starych, przedchrześcijańskich kamieniach kultowych, które zostały celowo wmurowane wtórnie w ściany nowej świątyni, co w symboliczny i jednoznaczny sposób miało podkreślać ostateczny triumf religii chrześcijańskiej na tych ziemiach.

Burzliwe losy budowli na przestrzeni wieków

Z uwagi na ogromną grubość litych murów, dochodzącą w niektórych kluczowych miejscach nawet do 160 centymetrów, oraz na stosunkowo małe, dość wysoko umieszczone wnęki okienne i wąskie otwory strzelnicze, nie ulega wątpliwości, że świątynia od samego początku projektowana była nie tylko jako dostojna budowla sakralna, ale również jako ważna warownia obronna, która miała stanowić bezpieczne schronienie podczas zbrojnych najazdów.

Wraz z upływem wieków świątynia przechodziła wiele radykalnych przemian, a z czasem, w końcówce szesnastego wieku, zaczęła tracić na swoim pierwotnym znaczeniu, ostatecznie stając się jedynie małym kościołem filialnym. Kolejne stulecia to czas licznych katastrof. Z powodu powtarzających się tąpnięć dochodziło do zawalania się elementów konstrukcyjnych, zniszczenia dachu, a nawet osunięcia wieży. Przełom nastąpił w grudniu 1834 roku, kiedy to po potężnym i niszczycielskim pożarze opuszczony obiekt ostatecznie zamienił się w przerażającą ruinę. W takim tragicznym stanie gmach trwał porzucony aż do roku 1901.

Renowacja i cenne wyposażenie świątyni

Udana i wyczekiwana przez dziesięciolecia rekonstrukcja ruiny miała miejsce dopiero na samym początku dwudziestego wieku. Jej głównym i najważniejszym inicjatorem był ksiądz Antoni Laubitz. Prace przeprowadzono z poszanowaniem historii, na podstawie szczegółowego projektu konserwatora zabytków, Juliusza Kothego, przywracając ostatecznie budowli jej czysty, pierwotny charakter romański. Kolejne, ogromne dewastacje przyniosła druga wojna światowa, podczas której hitlerowcy urządzili w bezcennych, historycznych murach zwykły magazyn mebli i rozkradli z wieży wszystkie dzwony. Na szczęście, w okresie powojennym kościół został precyzyjnie zabezpieczony, starannie odnowiony i ponownie oddany do uroczystego sprawowania lokalnego kultu.

W zrewitalizowanym wnętrzu kościoła najcenniejszym, podziwianym przez wiernych elementem historycznego wyposażenia jest wspaniała, bardzo stara i otoczona wielkim kultem gotycka rzeźba przedstawiająca Uśmiechniętą Madonnę trzymającą na rękach Dzieciątko Jezus. Ten niezwykły, drewniany artefakt datowany jest przez historyków sztuki na lata 1370–1380. Został on misternie wyrzeźbiony z miękkiego drewna lipowego i prawdopodobnie jest unikalnym dziełem anonimowego Mistrza Madonny ze Skarbimierza. Do dzisiejszego dnia rzeźba znajduje się w centralnym punkcie świątyni, czyli w ołtarzu głównym. Oprócz tego na szczególne uznanie zwiedzających zasługuje przepiękna, barokowa rzeźba świętego Szymona Apostoła, precyzyjna, szklano-złota mozaika znajdująca się na sklepieniu prezbiterium oraz wspaniałe, czternastogłosowe organy, w które wyposażono świątynię w 2009 roku.

Godziny mszy świętej

• Niedziele i święta: 9:00, 11:00, 12:30, 17:00
• Poniedziałki, środy, piątki i soboty: 17:00
• Wtorki i czwartki: 8:00
• Pierwsze soboty miesiąca: dodatkowo o 8:00
• Święta zniesione: 17:00