Pomnik Bitwy pod Mątwami
Pomnik Bitwy pod Mątwami upamiętnia krwawą wojnę domową, która rozegrała się w połowie siedemnastego stulecia. Obiekt znajduje się w inowrocławskiej dzielnicy Mątwy przy ulicy Poznańskiej, przypominając o tragicznych wydarzeniach, których areną było ówczesne województwo kujawsko-pomorskie. Bitwa ta ostatecznie zakończyła zbrojną konfederację przeciwko królowi Janowi Kazimierzowi, na której czele stał marszałek wielki koronny Jerzy Sebastian Lubomirski.
Przyczyny rokoszu Jerzego Lubomirskiego
Zarzewia konfliktu należy upatrywać w ambitnych próbach zreformowania przestarzałego ustroju państwa. Król Jan Kazimierz wraz z żoną Ludwiką Marią Gonzagą dążyli do wzmocnienia władzy centralnej na wzór Francji, planując wprowadzenie elekcji za życia władcy, tak zwanego vivente rege. Projekty te popierała większość senatorów, jednak nastroje drobnej i średniej szlachty były skrajnie przeciwne. Złożył się na to szlachecki konserwatyzm, potęgowana przez potop szwedzki niechęć do obcokrajowców oraz dominująca w tamtych czasach ideologia sarmatyzmu, która zakładała odcięcie się od wpływów europejskich. Jerzy Lubomirski umiejętnie wykorzystał te nastroje, zarzucając królowi absolutystyczne zapędy. Wokół marszałka zawiązano Związek Święcony, podczas gdy stronnicy dworu, na czele ze Stefanem Czarnieckim, powołali Związek Pobożny. Królewski sąd sejmowy skazał Lubomirskiego na utratę czci, życia i dóbr majątkowych. W ucieczce przed wykonaniem wyroku, zdegradowany marszałek schronił się na Śląsku pod opieką Habsburgów.
Przebieg bitwy i tragiczne skutki rzezi
W 1665 roku były marszałek oficjalnie ogłosił rokosz, co zapoczątkowało brutalne walki w kraju. Do decydującego starcia doszło 13 lipca 1666 roku pod Mątwami. Bratobójcza bitwa oraz rzeź jeńców, która nastąpiła po walkach, pochłonęły życie 3873 żołnierzy wojsk królewskich. Straty oddziałów rokoszan były znikome i wyniosły zaledwie około 200 ludzi. Na polu walki wyginął prawdziwy kwiat polskiej armii, w tym zahartowani weterani Stefana Czarnieckiego, walczący wcześniej w Danii, Polsce i na Ukrainie. Z politycznego punktu widzenia wygrane starcie okazało się jednak porażką Lubomirskiego, ponieważ bezwzględny rozlew krwi przekreślił jakiekolwiek szanse na kompromis z monarchą.
Ugoda w Łęgonicach i koniec wojny domowej
Ogromna tragedia narodowa i rzeź żołnierzy wymusiły na obu stronach podjęcie rozmów pokojowych. Ugoda została oficjalnie podpisana 31 lipca 1666 roku w Łęgonicach. Jan Kazimierz musiał ostatecznie zrezygnować ze swoich planów wprowadzenia elekcji vivente rege. Z kolei Jerzy Lubomirski, któremu przywrócono cześć i dawne majątki, nie odzyskał urzędów państwowych. 8 sierpnia w Jaroszynie nad Wisłą nastąpił akt pojednania, po którym przywódca rokoszu osobiście przeprosił króla i udał się na wygnanie. Zmarł kilka miesięcy później, 31 stycznia 1667 roku we Wrocławiu.
