Suwalski Park Krajobrazowy
Suwalski Park Krajobrazowy to najstarszy park krajobrazowy w Polsce, który został oficjalnie utworzony 12 stycznia 1976 roku na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Suwałkach. Jego głównym celem stała się ochrona unikatowego krajobrazu polodowcowego oraz zachowanie szczególnych wartości przyrodniczych i geologicznych na przyszłe pokolenia. Park położony jest w przepięknym makroregionie, jakim jest Pojezierze Wschodniosuwalskie, i stanowi doskonały przykład ukształtowania terenu przez dawny lodowiec. Można tu zaobserwować liczne wzniesienia morenowe, wzgórza kemowe, głębokie doliny rzeczne, niecki jezior oraz imponujące głazowiska. Charakterystyczne miejsca przyciągające turystów to między innymi słynne jezioro Hańcza, Głazowisko Łopuchowskie, Głazowisko Bachanowo oraz niezwykłe wiszące torfowisko znajdujące się nad zachodnim brzegiem jeziora Jaczno.
Położenie i powierzchnia parku
Według aktualnego podziału administracyjnego park leży w północnej części regionu, jakim jest województwo podlaskie. Terytorialnie obejmuje on grunty znajdujące się w granicach czterech gmin: Jeleniewo, Przerośl, Wiżajny oraz Rutka-Tartak. Biorąc pod uwagę podział fizyczno-geograficzny naszego kraju, obszar chroniony ulokowany jest w makroregionie Pojezierze Litewskie, węższym mezoregionie Pojezierze Wschodniosuwalskie oraz w mikroregionie Wzgórza Jeleniewskie, zahaczając również nieznacznie o mikroregion Garb Wiżajn. W systematyce geobotanicznej tereny te przynależą do Krainy Augustowsko-Suwalskiej. Całkowita powierzchnia parku wynosi dokładnie 6337,66 hektarów. Z tego rozległego obszaru około 60% stanowią tradycyjne użytki rolne, 24% to zróżnicowane lasy i zadrzewienia, 10% pokrywają wody powierzchniowe, 4% to cenne ekologicznie tereny zabagnione, a zaledwie 2% stanowią pozostałe grunty. Wokół parku wyznaczono również specjalną strefę buforową, czyli otulinę, która zajmuje obszar 9306,24 hektarów.
Geologia i formy ukształtowania terenu
Patrząc pod kątem geologicznym, obszar parku w całości należy do prekambryjskiej platformy wschodnioeuropejskiej, gdzie istotnym elementem jest krystaliczny fundament oraz suwalski masyw anortozytowy. Fascynująca, obecna rzeźba terenu kształtowała się tu wieloetapowo, głównie w czasie epoki plejstocenu, zwanej potocznie glacjałem, oraz w cieplejszym holocenie. Lodowiec pochodzący ze zlodowacenia bałtyckiego naniósł w te rejony gigantyczne ilości materiału skalnego, co zaowocowało powstaniem zachwycających głazowisk. Jednym z najciekawszych miejsc jest rezerwat geologiczny Głazowisko Bachanowo, w którym znajduje się kilka tysięcy potężnych głazów narzutowych o obwodzie dochodzącym najczęściej do trzech, a okazjonalnie nawet do ośmiu metrów. Inne chronione skupiska kamieni to głazowisko Rutka oraz Łopuchowskie. Uwagę geologów przykuwa także tak zwana „dolina zawieszona”, usytuowana pomiędzy urokliwymi wsiami Bachanowo a Malesowizna. Dla miłośników podziwiania krajobrazów wspaniałą atrakcją turystyczną są wyeksponowane wzniesienia, takie jak Góra Leszczynowa, Góra Zamkowa i Góra Kościelna. Szczególnym uznaniem cieszy się Góra Cisowa wznosząca się na 256 metrów nad poziomem morza, która jest kapitalnym punktem widokowym na rozległą panoramę parku.
Hydrologia oraz najsłynniejsze jeziora
Cały teren objęty ochroną należy do szerokiego dorzecza Niemna i jest odwadniany głównie przez dwie rzeki: Czarną Hańczę oraz Szeszupę. Szeszupa bierze swój początek z bagien, zlokalizowanych w zielonej dolinie w okolicach dawnej siedziby parku w osadzie Turtul. Jej malownicze źródliska można podziwiać, spacerując po popularnej ścieżce edukacyjnej „U źródeł Szeszupy”, skąd rzeka kieruje swe nurty na północny wschód. Niedaleko przepływa z kolei Czarna Hańcza, która prezentuje zupełnie odmienny, dużo bystrzejszy charakter, fragmentami wręcz przypominając dynamiczną rzekę górską płynącą ku południowi. Oprócz zasilających teren rzek, w ścisłych granicach parku znajduje się aż 24 jezior. Najważniejszym i największym z nich jest jezioro Hańcza, stanowiące niezależny rezerwat przyrody. To absolutnie najgłębsze jezioro na terytorium Polski i Niżu Środkowoeuropejskiego, osiągające niesamowitą głębokość 108,5 metra. Jego geneza jest ściśle związana z wodami fluwioglacjalnymi. Jako modelowy przykład jeziora rynnowego, osiąga długość 4,5 kilometra i pojemność przekraczającą 124 miliony metrów sześciennych. Wśród innych malowniczych akwenów w parku warto z pewnością wyróżnić jeziora: Szurpiły, Kojle, Perty, Jaczno, Kameduł, Jegłówek, Kopane, Okrągłe oraz Gulbin.
Rezerwaty przyrody
W ramach prawnej struktury tego rozległego terenu krajobrazowego, aby zmaksymalizować wysiłki ochronne, ustanowiono precyzyjnie cztery rezerwaty przyrody. Obejmują one najbardziej wrażliwe i wartościowe przyrodniczo zakątki regionu. Należą do nich Głazowisko Łopuchowskie, Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą, wspomniane wcześniej imponujące jezioro Hańcza oraz rezerwat o nazwie Rutka. Ich funkcjonowanie pozwala przetrwać wielu delikatnym i unikatowym ekosystemom geologicznym.
Bogata flora i fauna obszaru polodowcowego
Choć na przestrzeni wieków ogólna szata roślinna tego obszaru uległa zauważalnym przekształceniom na skutek działalności człowieka, wciąż skrywa ona prawdziwe przyrodnicze skarby. Zespoły roślinne, które porastają torfowiska w dolinie Czarnej Hańczy, nadal charakteryzują się bardzo naturalnym charakterem. Tutejsze urozmaicone kompleksy leśne to przede wszystkim gęste lasy mieszane z udziałem leszczyny i świerku, a także zróżnicowane bory mieszane sosnowo-świerkowe. Intrygującym zjawiskiem są tutaj kserotermiczne murawy, pojawiające się jako niewielkie płaty siedlisk łąkowych, pełne gatunków charakterystycznych z klasy Festuco-Brometa. Rosną tam chociażby czyścica drobnokwiatowa, dziewięćsił pospolity, chaber driakiewnik czy kupkówka pospolita, a miejsca te zapewniają schronienie niezwykle dużej liczbie bezkręgowców. Sam park jest także prawdziwym domem dla wielu rzadkich roślin, do których zaliczyć można fiołka błotnego, storczyka krwistego, żurawinę błotną czy czermień błotną. Równie ciekawie prezentuje się królestwo zwierząt. Z chronionych gatunków ssaków występują tutaj bobry, zwinne gronostaje, jeże, ryjówki, łasice, a nawet poszukujące pożywienia wilki szare. Miłośnicy ptaków z łatwością wypatrzą zimorodka zwyczajnego, dzięcioła czarnego oraz błotniaka stawowego. Wśród gadów dominują natomiast jaszczurki zwinki, zaskrońce zwyczajne, dostojne padalce oraz żmije. O czystości tutejszych wód świadczy bogactwo ryb z gatunku sieja, sielawa, pstrąg, głowacz oraz troć.
Etnologia i zróżnicowanie kulturowe
Rejon ten wyróżnia się w skali całego kraju nie tylko niebywałym pięknem przyrody, ale również bardzo specyficznym dziedzictwem kulturowym. Z etnologicznego punktu widzenia to obszar szalenie ciekawy, bowiem jeszcze do niedawna był dość zwarcie zamieszkiwany przez tradycyjnych staroobrzędowców. Ta odizolowana niegdyś społeczność wpisała się mocno w historię tutejszych ziem, nadając regionowi wielokulturowy i niezwykle interesujący pod względem badawczym charakter.
