Rynek w Kruszwicy

Rynek w Kruszwicy to centralny punkt tętniącej życiem dzielnicy Starego Miasta, od którego turyści najczęściej rozpoczynają zwiedzanie legendarnej stolicy Polski. Główny plac i jego układ przestrzenny otaczają zabytkowe kamienice pochodzące z drugiej połowy XIX i początku XX wieku, wyróżniające się eleganckimi cechami eklektyzmu i secesji. Przy wschodniej pierzei rynku wznosi się okazały kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy, wybudowany w 1928 roku na miejscu dawnej drewnianej świątyni. Kruszwica to miejscowość, która swoim wiekiem i znaczeniem historycznym może równać się z najstarszymi polskimi ośrodkami. Położenie na skrzyżowaniu dawnych szlaków komunikacyjnych, bliskość jeziora Gopło oraz żyzne kujawskie gleby od zarania dziejów przyciągały tu osadników.

Początki osadnictwa i legendarne dzieje

Badania archeologiczne dowodzą, że pierwszy gród powstał na tych ziemiach około 4 tysiące lat temu, a najstarsze ślady pobytu człowieka sięgają nawet 8 tysięcy lat wstecz. Intensywne osadnictwo wokół jeziora miało miejsce w okresie kultury łużyckiej. Ówcześni mieszkańcy wznosili swoje drewniane chaty na wyspach Gopła, z których najlepiej zbadany gród leżał na Ostrowie Rzępowskim. Główną linię obronną grodu stanowił potężny wał drewniano-ziemny, który uległ zniszczeniu podczas najazdu Scytów około 500 lat p.n.e. W IX wieku miejscowość była centralnym ośrodkiem państwa Goplan i według Geografa Bawarskiego podlegało jej aż 400 innych grodów. To tutaj, według słynnych podań, swoją siedzibę mieli Popielidzi i rozegrał się legendarny dramat króla Popiela.

Rozkwit za pierwszych Piastów

W okresie panowania pierwszych władców piastowskich miasto pełniło rolę stołeczną (sedes regni principales). Rozbudowywało się prężnie po obu stronach Gopła, a przy grodzie książęcym na Wyspie Zamkowej powstał rozwinięty ośrodek rzemieślniczo-handlowy zwany Przygródkiem. Na przełomie XI i XII wieku miejscowość przeżywała ogromny rozkwit gospodarczy i rzemieślniczy. Kwitło tu hutnictwo szkła, obróbka metali nieżelaznych oraz warzelnictwo soli. Rzemieślnicy wytwarzali piękną ceramikę, narzędzia rolnicze i barwne płytki glazury. Z początkiem XII wieku na wschodnim brzegu jeziora wybudowano potężną świątynię z kamienia, zwaną dziś jako kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Niegdyś planowano, by budowla ta stanowiła główną katedrę dla powołanej diecezji, jednak ostatecznie stolicę biskupstwa przeniesiono do Włocławka.

Zawirowania historyczne i nadanie praw miejskich

Niestety, polityczne zawirowania i bratobójcze walki w okresie rozbicia dzielnicowego przyniosły miastu znaczne zniszczenia. W 1271 roku, na rozkaz księcia Bolesława Pobożnego, osada została spalona, aby nie wpadła w ręce nadciągających wojsk wroga. Po tym ciosie miejscowość nie odzyskała już pełnej dawnej świetności, ustępując znaczeniem takim ośrodkom jak pobliski Inowrocław. Przełomem okazało się nadanie w 1303 roku niemieckich praw miejskich, a także wybudowanie w 1343 roku przez Kazimierza Wielkiego murowanego zamku z wieżą. 8 czerwca 1422 roku król Władysław Jagiełło nadał magdeburskie prawa miejskie, wyznaczając odbywające się regularnie targi tygodniowe i jarmarki. W XVI i XVII wieku miejscowość często nawiedzały pożary, a najgorszy z nich miał miejsce w 1657 roku, kiedy to wycofujący się Szwedzi zrównali z ziemią zarówno miasto, jak i zamek.

Rozwój w okresie zaborów i dwudziestoleciu międzywojennym

Pod koniec XVIII wieku w granice Prus trafiła osada licząca zaledwie czternaście domostw i niespełna sześćdziesięciu mieszkańców. Prawdziwe przebudzenie gospodarcze nastąpiło pod koniec XIX wieku. W 1881 roku uruchomiono tu cukrownię, a osiem lat później poprowadzono linię kolejową. Wybudowano również młyńską infrastrukturę i zelektryfikowano główne ulice. Liczba mieszkańców systematycznie rosła, a polska społeczność aktywnie opierała się germanizacji, biorąc udział w strajkach szkolnych i w powstaniu wielkopolskim w 1918 roku. W okresie międzywojennym prężnie działała tu Kujawska Wytwórnia Win, rozbudowano infrastrukturę miejską, wodociągi oraz kanalizację. Miasto zyskało również nowe zaplecze turystyczne, hotele i kawiarnie.

Współczesne oblicze miasta nad Gopłem

Dziś centrum skupia życie społeczne wokół Starego Miasta, a urokliwy układ urbanistyczny z rynkiem jest doskonałym punktem wypadowym dla zwiedzających. W 1967 roku wokół jeziora utworzono Nadgoplański Park Tysiąclecia, chroniący unikalne walory przyrodnicze akwenu. Miejscowość, choć daleka od sprawowania dawnej władzy państwowej, wciąż rośnie i pięknieje, przyciągając każdego roku tysiące turystów podziwiających zachowane dziedzictwo narodowe. Od kruszwickiej wieży zamkowej po niezwykłe detale romańskiej kolegiaty, cała okolica niezmiennie zachwyca bogactwem historycznym, a sam rynek stanowi żywe serce legendarnych Kujaw.

Źródło: wikipedia.org, zabytek.pl, pttk-kruszwica.pl